Πριν πέσει η πρώτη τουφεκιά, η επανάσταση "ζυμώθηκε" στις συνειδήσεις μέσω του Νεοελληνικού Διαφωτισμού (Ρήγας Φεραίος, Αδαμάντιος Κοραής).
1814: Η Ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας
Η καινοτομία της δεν ήταν μόνο η μυστικότητα, αλλά η κοινωνική της δικτύωση. Χρησιμοποίησαν τον κώδικα των εμπόρων (εμπορικές επιστολές με κωδικοποιημένες λέξεις) για να μεταφέρουν μηνύματα.
Το "Ψέμα": Η "Αόρατος Αρχή" ήταν το μεγαλύτερο marketing trick της ιστορίας. Έπεισαν τον Κολοκοτρώνη και τους προεστούς ότι ο Τσάρος είναι ο αρχηγός, ενώ στην πραγματικότητα ήταν ο Ξάνθος, ο Σκουφάς και ο Τσακάλωφ. Αν οι προεστοί ήξεραν ότι πίσω από την οργάνωση ήταν τρεις χρεοκοπημένοι έμποροι, δύσκολα θα ρίσκαραν τις περιουσίες τους.
Η Ιεραρχία και οι "Βαθμοί" Μύησης
Η οργάνωση δεν ήταν ισότιμη. Υπήρχε αυστηρή πυραμίδα για να διασφαλίζεται ότι ένας "προδότης" στη βάση δεν θα ήξερε τίποτα για την κορυφή.
Οι Βαθμοί: Ξκινούσαν από τους Βλάμηδες (απλοί οπαδοί), πήγαιναν στους Συστημένους, τους Ιερείς, τους Ποιμένες και κατέληγαν στους Αρχηγούς των Αφιερωμένων.
Το Τυπικό: Η μύηση γινόταν μπροστά σε μια εικόνα, με έναν ιερέα ή τον "κατηχητή". Ο μυημένος ορκιζόταν απόλυτη υπακοή και θάνατο σε περίπτωση προδοσίας.
Η Λεπτομέρεια: Οι "Ιερείς" είχαν το δικαίωμα να κατηχούν άλλους, αλλά μόνο η "Αόρατος Αρχή" ήξερε το συνολικό σχέδιο.
Τα Κρυπτογραφικά Σύμβολα και το Αλφάβητο
Χρησιμοποιούσαν ένα δικό τους σύστημα γραφής όπου κάθε γράμμα αντιστοιχούσε σε ένα σύμβολο ή αριθμό.
Παράδειγμα: Η λέξη "Ελευθερία" ή "Ελλάδα" δεν γραφόταν ποτέ αυτούσια.
Το "Εφοδιαστικό": Κάθε μέλος λάμβανε ένα έγγραφο με μυστικά σημεία (π.χ. έναν σταυρό πάνω από ένα συγκεκριμένο γράμμα) που αποδείκνυε την ταυτότητά του σε άλλους Φιλικούς που δεν είχε δει ποτέ.
Συνθηματικά: Αν δύο άγνωστοι συναντιούνταν, ο ένας έβαζε το χέρι στο στήθος και ο άλλος έπρεπε να κάνει μια συγκεκριμένη κίνηση με τα δάχτυλα για να αναγνωριστούν.
Η Οικονομική Διαχείριση (Το "Κοινό Ταμείο")
Αν και οι ιδρυτές ήταν "χρεοκοπημένοι", η οργάνωση έγινε πλούσια μέσω των συνδρομών.
Κάθε μέλος, κατά τη μύησή του, έδινε μια εισφορά "κατά δύναμη". Οι πλούσιοι έμποροι της Ρωσίας και της Βιέννης πρόσφεραν τεράστια ποσά.
Η "Κάσα": Τα χρήματα αυτά χρησιμοποιήθηκαν για την αγορά όπλων, τη ναύλωση πλοίων και τη συντήρηση πρακτόρων που ταξίδευαν σε όλη την Ελλάδα για να ξεσηκώσουν τον λαό.
Οι "Απόστολοι"
Η Φιλική Εταιρεία είχε το δικό της δίκτυο "πωλητών" της επανάστασης.
Ποιοι ήταν: Δώδεκα επιλεγμένα μέλη (όπως ο Αντώνιος Πελοπίδας ή ο Χριστόφορος Περραιβός) που στάλθηκαν σε συγκεκριμένες περιοχές: ένας στη Μάνη, ένας στην Ήπειρο, ένας στην Κωνσταντινούπολη κ.λπ.
Η Αποστολή: Έπρεπε να εντοπίσουν τους πιο ισχυρούς άνδρες κάθε τόπου (οπλαρχηγούς και προεστούς) και να τους πείσουν να ορκιστούν.
Οι Απόστολοι συχνά χρησιμοποιούσαν την "πειθώ της υπερβολής", λέγοντας στον καθένα αυτό που ήθελε να ακούσει για να τον εντάξουν στην Εταιρεία.
Η "Μεγάλη Απάτη" με τον Καποδίστρια
Όταν ο Ιωάννης Καποδίστριας (Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσίας τότε) αρνήθηκε την αρχηγία το 1820, οι Φιλικοί δεν το είπαν σε κανέναν.
Αντιθέτως, άφηναν να εννοηθεί ότι ο Καποδίστριας "περιμένει την κατάλληλη στιγμή" και ότι ο Τσάρος "απλώς υποκρίνεται τον εχθρό για τα μάτια του κόσμου".
Αυτή η ψευδαίσθηση της ρωσικής υποστήριξης ήταν το μοναδικό πράγμα που κράτησε την οργάνωση ενωμένη όταν οι προεστοί άρχισαν να φοβούνται.
Η «Γεωγραφία» της Μύησης (Γιατί στην Οδησσό;)
Η επιλογή της Οδησσού δεν ήταν τυχαία. Ήταν μια πόλη-λιμάνι που έσφυζε από Έλληνες εμπόρους, μακριά από τα μάτια των Τούρκων, αλλά και κάτω από τη μύτη των Ρώσων.
Η λεπτομέρεια: Οι Φιλικοί εκμεταλλεύτηκαν το γεγονός ότι οι Μεγάλες Δυνάμεις τότε κυνηγούσαν τους «Καρμπονάρους» (επαναστάτες στην Ιταλία).
Ο ελιγμός: Κατάφεραν να παρουσιάσουν την οργάνωση όχι ως κοινωνική επανάσταση (που θα φόβιζε τον Τσάρο), αλλά ως έναν αγώνα Χριστιανών εναντίον Μουσουλμάνων. Αυτό τους έδωσε μια «ηθική ασυλία».
Το «Μεγάλο Ρίσκο» του 1820: Η αλλαγή αρχηγίας
Όταν ο Καποδίστριας είπε το οριστικό «όχι», η Εταιρεία κινδύνευσε να διαλυθεί. Τότε εμφανίζεται ο Αλέξανδρος Υψηλάντης.
Η λεπτομέρεια: Ο Υψηλάντης ήταν πρίγκιπας, στρατηγός του ρωσικού στρατού και είχε χάσει το δεξί του χέρι στη μάχη της Δρέσδης.
Το ψυχολογικό βάρος: Η εμφάνιση ενός ανθρώπου με στολή Ρώσου στρατηγού και πριγκιπικό τίτλο ήταν η «ζωντανή απόδειξη» που χρειάζονταν οι δύσπιστοι προεστοί. Για αυτούς, ο Υψηλάντης ήταν η Ρωσία. Η Εταιρεία «πούλησε» αυτή την εικόνα μέχρι την τελευταία στιγμή.
Οι «Συνδρομές» και η Κοινωνική Πυραμίδα
Η Φιλική Εταιρεία ήταν η πρώτη οργάνωση που κατάφερε να ενώσει τον διανοούμενο, τον έμπορο και τον πολεμιστή.
Για να μπει κάποιος, έπρεπε να κάνει μια «αφιέρωση» (χρηματική προσφορά).
Η κλίμακα: * Ο απλός λαός έδινε ό,τι είχε (π.χ. λίγα γρόσια).
Οι μεγαλέμποροι έδιναν περιουσίες ολόκληρες.
Γιατί είναι σημαντικό; Αυτά τα χρήματα έγιναν το πρώτο «πολεμικό ταμείο». Με αυτά αγοράστηκαν τα πρώτα φορτία μπαρουτιού που έφτασαν κρυφά στην Πελοπόννησο με πλοία που είχαν διπλούς πάτους.
Η «Ορκωμοσία» ως ψυχολογικό δέσιμο
Ο όρκος δεν ήταν μια απλή τυπικότητα. Ήταν ένα συμβόλαιο θανάτου σε μια εποχή που ο θρησκευτικός όρκος είχε τεράστια βαρύτητα.
Ο μυημένος ορκιζόταν: «Ορκίζομαι ενώπιον του αληθινού Θεού... ότι θέλω φυλάξει το μυστικόν... και αν παραβώ τον όρκον μου, η κεφαλή μου ας κοπή και η καρδία μου ας ξεριζωθή».
Η ψυχολογία: Αυτό δημιουργούσε μια αίσθηση «πεπρωμένου». Ακόμα κι αν κάποιος φοβόταν, φοβόταν περισσότερο την κατάρα του Θεού και την εκδίκηση της Εταιρείας παρά τον Σουλτάνο.
Η «Προδοσία» που επιτάχυνε την Επανάσταση
Η Εταιρεία δεν ήταν τέλεια. Υπήρχαν διαρροές.
Η λεπτομέρεια: Στις αρχές του 1821, ένας Φιλικός ονόματι Ασημάκης Θεοδώρου πρόδωσε τα σχέδια στους Τούρκους στην Κωνσταντινούπολη.
Η αντίδραση: Αυτή η προδοσία ανάγκασε τον Υψηλάντη να ξεκινήσει την Επανάσταση νωρίτερα από ό,τι σχεδίαζε. Ήταν μια κίνηση «όλα ή τίποτα». Αν περίμεναν κι άλλο, οι Τούρκοι θα τους είχαν συλλάβει όλους.
Η Φιλική Εταιρεία απέδειξε ότι η πίστη σε ένα κοινό (έστω και "κατασκευασμένο") όραμα είναι πιο δυνατή από τα όπλα.
Η Σκοτεινή Πλευρά: Οι "Εκτελέσεις" και η Σιωπή
Για μια μυστική οργάνωση που αριθμούσε χιλιάδες μέλη, η προδοσία ήταν ο μεγαλύτερος φόβος. Οι ιδρυτές είχαν θεσπίσει την ποινή του θανάτου για όποιον λιποψυχούσε ή μιλούσε παραπάνω.
Η δολοφονία του Νικόλαου Γαλάτη (1819): Ο Γαλάτης ήταν συγγενής του Καποδίστρια και ένα από τα πρώτα στελέχη. Όμως, ήταν αλαζόνας, φλύαρος και άρχισε να εκβιάζει την ηγεσία της Εταιρείας ζητώντας χρήματα. Οι Φιλικοί (με εντολή του Τσακάλωφ) τον παρέσυραν στην Ερμιόνη για δήθεν μύηση νέων μελών και εκεί τον εκτέλεσαν εν ψυχρώ. Το μήνυμα ήταν σαφές: Κανείς δεν είναι πάνω από τον σκοπό.
Η περίπτωση του Κυριάκου Καμαρηνού: Όταν ο Καμαρηνός (απεσταλμένος του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη) ανακάλυψε ότι πίσω από την "Αόρατο Αρχή" δεν κρυβόταν ο Τσάρος αλλά τρεις έμποροι, άρχισε να διαδίδει ότι η Εταιρεία είναι μια απάτη. Δολοφονήθηκε στον δρόμο προς την Ιταλία από ανθρώπους της Εταιρείας για να μην καταστρέψει το ηθικό των επαναστατών.
Πώς η Εταιρεία "Ενεργοποίησε" τους Οπλαρχηγούς
Η Εταιρεία δεν έδινε μόνο εντολές· έδινε ταυτότητα και κύρος σε ανθρώπους που μέχρι τότε ήταν απλοί αντάρτες ή μισθοφόροι.
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης: Από "ξεγραμμένος" σε Ηγέτη
Ο Κολοκοτρώνη ήταν στα Επτάνησα, σχεδόν απογοητευμένος από τις προηγούμενες αποτυχημένες εξεγέρσεις.
Η Μύηση: Μυήθηκε στη Ζάκυνθο το 1818 από τον Πάγκαλο.
Το "Κουμπί": Αυτό που τον ενεργοποίησε δεν ήταν μόνο ο πατριωτισμός, αλλά η διαβεβαίωση ότι αυτή τη φορά υπήρχε σχέδιο και χρήμα. Η Εταιρεία του έδωσε το χρίσμα να πάει στη Μάνη και να ξεκινήσει την προετοιμασία. Χωρίς το δίκτυο της Εταιρείας, ο Κολοκοτρώνης θα παρέμενε ένας ταγματάρχης του αγγλικού στρατού σε αποστρατεία.
Παπαφλέσσας: Ο "Πυρπολητής" των Ψυχών
Ο Γρηγόριος Δικαίος (Παπαφλέσσας) ήταν το πιο "εκρηκτικό" στέλεχος της Εταιρείας.
Η Αποστολή: Η Εταιρεία τον έστειλε στον Μοριά ως επίσημο αντιπρόσωπο.
Η Τακτική: Ο Παπαφλέσσας ήταν ο μετρ της προπαγάνδας. Έλεγε στους προεστούς ότι "ο ρωσικός στόλος είναι καθ' οδόν" και "τα μπαρούτια είναι ήδη στις αποθήκες". Όταν οι προεστοί δίσταζαν, αυτός τους απειλούσε ότι θα ξεκινήσει την επανάσταση μόνος του με τους χωρικούς, αναγκάζοντάς τους να τον ακολουθήσουν για να μη χάσουν την εξουσία τους.
Η Δομή της Μύησης (Διάγραμμα)
Η μυστικότητα διασφαλιζόταν από το γεγονός ότι κάθε μέλος ήξερε μόνο αυτόν που το μύησε και αυτούς που μύησε το ίδιο.
Η Λεπτομέρεια που έκανε τη διαφορά:
Η Εταιρεία χρησιμοποίησε τη θρησκευτική πίστη ως νομικό πλαίσιο. Ο όρκος δεν γινόταν στο "έθνος" αλλά στο "Ευαγγέλιο". Για έναν οπλαρχηγό της εποχής, η παραβίαση ενός τέτοιου όρκου σήμαινε αιώνια κόλαση. Αυτό ήταν το πιο ισχυρό "συμβόλαιο" που μπορούσε να υπογραφεί.
Η «Κοινωνική Μηχανική» (Social Engineering)
Οι Φιλικοί δεν μύηναν όποιον κι όποιον. Είχαν ένα σύστημα επιλογής στόχων.
Η Τακτική: Πρώτα έμπαιναν οι έμποροι (για τη χρηματοδότηση), μετά οι κληρικοί (για την ηθική νομιμοποίηση) και τελευταίοι οι οπλαρχηγοί (για την εκτέλεση).
Όταν ένας Φιλικός πλησίαζε έναν υποψήφιο, δεν του έλεγε αμέσως για την Εταιρεία. Έκανε μια σειρά από ερωτήσεις για να τεστάρει το φρόνημά του (π.χ. «Πώς βλέπεις την κατάσταση των Ραγιάδων;»). Αν ο υποψήφιος απαντούσε με πάθος, τότε άρχιζε η σταδιακή αποκάλυψη.
Το «Μεγάλο Σχέδιο» (Σχέδιον Γενικόν)
Λίγο πριν την επανάσταση, η Εταιρεία συνέταξε ένα λεπτομερές στρατηγικό πλάνο. Δεν ήταν μόνο «πάρτε τα όπλα».
Το σχέδιο προέβλεπε ταυτόχρονη εξέγερση στη Μολδοβλαχία, την Πελοπόννησο, τη Στερεά, αλλά και κάτι πολύ τολμηρό: την πυρπόληση του οθωμανικού στόλου μέσα στο λιμάνι της Κωνσταντινούπολης από ειδική ομάδα κρούσης. Αν και το τελευταίο απέτυχε, δείχνει το μέγεθος της στρατηγικής τους σκέψης.
Η «Διαχείριση της Αποτυχίας»
Όταν ο Καποδίστριας αρνήθηκε την αρχηγία και είπε στον Εμμανουήλ Ξάνθο το περίφημο «φύγετε, θα φέρετε την καταστροφή», η Εταιρεία δεν πτοήθηκε.
Χρησιμοποίησαν την άρνηση του Καποδίστρια ως απόδειξη της μυστικότητάς του. Έλεγαν στα μέλη: «Βλέπετε; Ο Καποδίστριας αρνείται δημόσια γιατί είναι Υπουργός του Τσάρου, αλλά κρυφά μας καθοδηγεί». Μετέτρεψαν μια ήττα σε επικοινωνιακό πλεονέκτημα.
Η «Εφευρετικότητα» στις Επικοινωνίες
Χρησιμοποιούσαν το εμπορικό δίκτυο ως κάλυψη.
Η λεπτομέρεια: Οι Φιλικοί είχαν αναπτύξει έναν κώδικα όπου οι λέξεις άλλαζαν νόημα.
Η λέξη «λάδια» σήμαινε μπαρούτι.
Η λέξη «ελέφαντες» σήμαινε τα μεγάλα κανόνια.
Η λέξη «άρρωστος» σήμαινε ο Σουλτάνος.
Έτσι, αν οι Τούρκοι άνοιγαν μια επιστολή, διάβαζαν για εμπορικές συναλλαγές λαδιού, ενώ στην πραγματικότητα προγραμματιζόταν η μεταφορά πολεμοφοδίων.
Η Ψυχολογία του «Αφιερωμένου»
Ο βαθμός του «Αφιερωμένου» ήταν ο πιο επικίνδυνος.
Ο Αφιερωμένος έπρεπε να είναι έτοιμος να σκοτώσει ακόμα και τον πατέρα του αν αυτός πρόδιδε την Εταιρεία.
Το Τυπικό: Κατά τη μύηση, ο κατηχητής έδειχνε στον μυημένο ένα εγχειρίδιο και του έλεγε: «Αυτό το σίδερο θα τρυπήσει την καρδιά σου αν γίνεις επίορκος». Αυτό το κλίμα τρομοκρατίας και αφοσίωσης κράτησε το μυστικό για 7 ολόκληρα χρόνια, παρά το γεγονός ότι εκατοντάδες άνθρωποι ήξεραν για την ύπαρξή της.
Η Φιλική Εταιρεία ήταν ουσιαστικά το πρώτο «ελληνικό υπουργείο», πριν καν υπάρξει κράτος. Είχε προϋπολογισμό, μυστική αστυνομία, διπλωμάτες και στρατιωτικούς συμβούλους.
Το «Εγώ» που διέλυσε μια Αυτοκρατορία
Ο Αλή Πασάς, ο «Λέων των Ιωαννίνων», είχε γίνει τόσο ισχυρός που είχε δικό του στρατό, δική του εξωτερική πολιτική και δική του φορολογία. Ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β', θέλοντας να συγκεντρώσει την εξουσία, τον κήρυξε «φέρμανλι» (προδότη) και διέταξε την εξόντωσή του.
Ο Σουλτάνος έκανε το μοιραίο λάθος να υποτιμήσει τους Έλληνες. Πίστευε ότι ο Αλή Πασάς ήταν ο μόνος πραγματικός εχθρός. Έτσι, απέσυρε τις καλύτερες μονάδες στρατού από την Πελοπόννησο και τη Στερεά για να τις στείλει στα Γιάννενα.
Το Αποτέλεσμα: Όταν ξέσπασε η Επανάσταση τον Μάρτιο του 1821, οι Τούρκοι στην Πελοπόννησο ήταν λίγοι, αβοήθητοι και κλεισμένοι στα κάστρα.
Η Συμμαχία των «Εχθρών»
Όταν ο Αλή Πασάς κατάλαβε ότι ο Σουλτάνος θα τον καταστρέψει, έκανε το αδιανόητο: ζήτησε βοήθεια από τους Έλληνες οπλαρχηγούς που μέχρι τότε κυνηγούσε.
Πολλοί Σουλιώτες και Ρουμελιώτες (όπως ο Μάρκος Μπότσαρης) επέστρεψαν στην Ήπειρο και συμμάχησαν προσωρινά με τον Αλή.
Ο Ρόλος της Φιλικής Εταιρείας: Οι Φιλικοί εκμεταλλεύτηκαν αυτή τη σύγχυση. Έπεισαν τους Τούρκους στρατηγούς ότι οι Έλληνες που πολεμούσαν στο πλευρό του Αλή ήταν απλώς «μισθοφόροι» και όχι επαναστάτες. Έτσι, οι Οθωμανοί δεν κατάλαβαν ότι ετοιμάζεται εθνικός ξεσηκωμός παρά μόνο όταν ήταν πια αργά.
Η «Στρατιωτική Ακαδημία» των Ιωαννίνων
Ο Αλή Πασάς δεν πρόσφερε μόνο χρόνο, πρόσφερε και τεχνογνωσία.
Σχεδόν όλοι οι μεγάλοι οπλαρχηγοί της Στερεάς (Ανδρούτσος, Καραϊσκάκης, Πανουργιάς, Διάκος) είχαν υπηρετήσει στην αυλή του Αλή ή στα σώματα των αρματολών του.
Η Εκπαίδευση: Εκεί έμαθαν τη διοίκηση μεγάλων στρατιωτικών μονάδων, τη χρήση του πυροβολικού, τη στρατηγική των ελιγμών και —το κυριότερο— τις αδυναμίες του οθωμανικού τρόπου πολέμου. Χωρίς τη θητεία στον Αλή, οι οπλαρχηγοί θα ήταν απλοί «καπετάνιοι» μικρών ομάδων και όχι στρατηγοί.
Η Απασχόληση του Χουρσίτ Πασά
Ο Χουρσίτ Πασάς ήταν ο ικανότερος στρατιωτικός της Αυτοκρατορίας. Ήταν αυτός που πολιόρκησε τον Αλή στα Γιάννενα.
Ο Χουρσίτ είχε μαζί του 50.000 άνδρες και το θησαυροφυλάκιο της Αυτοκρατορίας. Έμεινε καθηλωμένος στην Ήπειρο για σχεδόν δύο χρόνια (1820-1822).
Η Σημασία: Αν ο Χουρσίτ ήταν στην Πελοπόννησο το 1821, η Επανάσταση θα είχε καταπνιγεί σε λίγες εβδομάδες. Η καθυστέρησή του στα Γιάννενα έδωσε στους Έλληνες το «χρυσό παράθυρο» να πάρουν την Τριπολιτσά και να εδραιωθούν.
Το Τέλος του Αλή (1822) και το «Κενό»
Ακόμα και ο θάνατος του Αλή Πασά βοήθησε. Όταν τελικά ο Χουρσίτ τον νίκησε και έστειλε το κεφάλι του στον Σουλτάνο, ο στρατός του ήταν πια εξαντλημένος από την πολυετή πολιορκία.
Ο Αλή Πασάς, πριν πεθάνει, είχε ξοδέψει όλη του την περιουσία για να συντηρήσει την αντίσταση, χρήματα που έμμεσα βοήθησαν και τους Έλληνες συμμάχους του να αγοράσουν όπλα.
Η «Διπλή Γλώσσα» των Φιλικών
Εδώ είναι η λεπτομέρεια που δείχνει την πονηριά της Φιλικής Εταιρείας:
Όταν άρχισαν οι πρώτες επαναστατικές κινήσεις, οι Τούρκοι στρατηγοί στα Γιάννενα νόμιζαν ότι οι Έλληνες που έπαιρναν τα όπλα ήταν απλώς μισθοφόροι του Αλή Πασά που ήθελαν να τους μπερδέψουν. Δεν πίστευαν ότι πρόκειται για εθνική επανάσταση!
Η Μύηση ως «Προετοιμασία»
Οι περισσότεροι οπλαρχηγοί της Ρούμελης (Στερεάς) και οι Σουλιώτες είχαν μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία από τους «Αποστόλους» της οργάνωσης λίγο πριν ή κατά τη διάρκεια της αποστασίας του Αλή.
Ο Μάρκος Μπότσαρης και ο Κίτσος Τζαβέλας (Σουλιώτες) είχαν έρθει σε επαφή με τη Φιλική στα Επτάνησα.
Ο Οδυσσέας Ανδρούτσος, ο Αθανάσιος Διάκος και ο Πανουργιάς ήταν ήδη «ορκισμένοι» αδελφοί.
Το «Θέατρο» προς τον Σουλτάνο
Κάποιοι άλλοι οπλαρχηγοί (που επίσης ήταν Φιλικοί) πήγαν στον στρατηγό του Σουλτάνου, τον Χουρσίτ Πασά, και του είπαν: «Εμείς είμαστε πιστοί στον Σουλτάνο και θα σε βοηθήσουμε να εξοντώσεις τον αποστάτη Αλή Πασά».
Ο σκοπός: Ήθελαν να βρίσκονται μέσα στο στρατόπεδο των Τούρκων για να ξέρουν τις κινήσεις τους και να τους καθυστερούν από μέσα!
Η Φιλική Εταιρεία ως «Σκηνοθέτης»
Η Φιλική Εταιρεία συντόνιζε αυτές τις κινήσεις. Το σχέδιο ήταν το εξής:
Να κρατήσουν τον πόλεμο στα Γιάννενα όσο το δυνατόν περισσότερο.
Όσο ο Χουρσίτ Πασάς (ο Τούρκος στρατηγός) ήταν απασχολημένος με τον Αλή, οι Φιλικοί στην Πελοπόννησο είχαν την ησυχία τους να οργανώσουν την έναρξη του '21.
Όταν τελικά ξεκίνησε η επανάσταση στην Πελοπόννησο (Μάρτιος '21), ο Χουρσίτ Πασάς δεν έφυγε αμέσως από τα Γιάννενα. Νόμιζε ότι ήταν ένα «κόλπο» του Αλή Πασά για να τον αναγκάσει να λύσει την πολιορκία. Έτσι, έμεινε στην Ήπειρο και έχασε πολύτιμο χρόνο.
Οι Σουλιώτες και το Σούλι
Οι Σουλιώτες χρησιμοποίησαν τον Αλή για να ξαναπάρουν τα βουνά τους. Μόλις ο Αλή τους έδωσε την άδεια να επιστρέψουν στο Σούλι (για να πολεμήσουν τους Τούρκους από εκεί), οι Σουλιώτες οχυρώθηκαν και άρχισαν να πολεμούν για τον δικό τους σκοπό, έχοντας πλέον εξασφαλίσει τρόφιμα και μπαρούτι από τον ίδιο τον τύραννο που τους είχε διώξει παλιότερα.
Η Τραγωδία της Κωνσταντινούπολης: Ο Αφορισμός και η Θυσία (Μάρτιος - Απρίλιος 1821)
Ενώ η φλόγα άναβε στη Μολδοβλαχία και τον Μοριά, στην καρδιά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας παιζόταν ένα θρίλερ.
Ο Αφορισμός: Ο Σουλτάνος, έξαλλος από την "αχαριστία" των Ραγιάδων, απαίτησε από τον Πατριάρχη Γρηγόριο Ε' να αφορίσει τον Υψηλάντη και τους επαναστάτες. Ο Πατριάρχης, βλέποντας το γιαταγάνι πάνω από τους λαιμούς χιλιάδων αθώων Ελλήνων της Πόλης, αναγκάστηκε να υπογράψει τον αφορισμό.
Το Δίλημμα: Ήταν μια πράξη απελπισίας για να σωθεί ο πληθυσμός από γενική σφαγή. Οι Φιλικοί, όμως, ήξεραν την αλήθεια: έστειλαν μυστικά μηνύματα παντού, εξηγώντας ότι ο αφορισμός έγινε "με το μαχαίρι στον λαιμό" και δεν έπρεπε να πτοήσει τους αγωνιστές.
Η Θυσία: Ο Σουλτάνος δεν πείστηκε. Την Κυριακή του Πάσχα του 1821, ο Γρηγόριος Ε' απαγχονίστηκε στην κεντρική πύλη του Πατριαρχείου (η οποία παραμένει κλειστή μέχρι σήμερα σε ένδειξη πένθους).
Το Αποτέλεσμα: Η θυσία του Πατριάρχη ακύρωσε στην πράξη τον αφορισμό. Οι Έλληνες πείσμωσαν και ο αγώνας πήρε πλέον χαρακτήρα θρησκευτικού πολέμου: "Για του Χριστού την Πίστη την Αγία και της Πατρίδος την Ελευθερία".
Η Έκρηξη: Καλαμάτα, 23 Μαρτίου 1821
Ενώ ο Χουρσίτ Πασάς ήταν απασχολημένος στα Γιάννενα, η καρδιά της Επανάστασης άρχισε να χτυπά στην Καλαμάτα.
Η Απελευθέρωση: Ο Κολοκοτρώνης, ο Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης και ο Παπαφλέσσας μπαίνουν στην πόλη χωρίς ουσιαστική μάχη, καθώς οι Τούρκοι παραδίδονται.
Η Μεσσηνιακή Γερουσία: Είναι το πρώτο επίσημο πολιτικό όργανο των επαναστατών. Δεν έχασαν χρόνο: την ίδια μέρα συνέταξαν την "Προειδοποίησιν εις τας ευρωπαϊκάς αυλάς".
Το Μήνυμα: Ήταν η πρώτη φορά που οι Έλληνες είπαν επίσημα στον κόσμο: "Δεν είμαστε πια ραγιάδες, είμαστε ένα έθνος σε πόλεμο". Ζητούσαν από την Ευρώπη βοήθεια, προβάλλοντας τον χριστιανικό χαρακτήρα του αγώνα.
Αθανάσιος Διάκος: Η Θυσία στην Αλαμάνα (Απρίλιος 1821)
Ο Διάκος ήταν ο πρώτος μεγάλος ήρωας της Ρούμελης. Είχε υπηρετήσει ως αρματολός και ήξερε ότι αν οι Τούρκοι περνούσαν τη γέφυρα της Αλαμάνας, θα έφταναν αμέσως στην Πελοπόννησο και θα έπνιγαν την Επανάσταση στη γέννηση της.
Ο Διάκος είχε μόλις 1.500 άνδρες εναντίον 8.000 του Ομέρ Βρυώνη. Παρά τις συμβουλές των άλλων οπλαρχηγών να υποχωρήσουν, αυτός επέλεξε να μείνει.
Η Σύνδεση με τον Αλή Πασά: Ο Ομέρ Βρυώνης, ο Τούρκος στρατηγός, ήταν παλιός γνώριμος του Διάκου από την αυλή του Αλή. Όταν ο Διάκος συνελήφθη πληγωμένος, ο Βρυώνης προσπάθησε να τον πείσει να αλλαξοπιστήσει και να γίνει ξανά αξιωματικός του Σουλτάνου, επειδή εκτιμούσε τις ικανότητές του.
Το Τέλος: Η άρνηση του Διάκου και ο μαρτυρικός του θάνατος (ανασκολοπισμός) δημιούργησαν έναν από τους ισχυρότερους θρύλους, δίνοντας το σύνθημα ότι ο αγώνας είναι «Ελευθερία ή Θάνατος».
Οδυσσέας Ανδρούτσος: Η Ιδιοφυΐα στο Χάνι της Γραβιάς (Μάιος 1821)
Αν ο Διάκος ήταν η «θυσία», ο Ανδρούτσος ήταν η «στρατηγική». Ήταν ο πιο ευφυής και αμφιλεγόμενος οπλαρχηγός, ο «αγαπημένος» μαθητής του Αλή Πασά.
Μετά την ήττα στην Αλαμάνα, ο Ανδρούτσος κατάλαβε ότι δεν μπορεί να νικήσει τους Τούρκους σε ανοιχτό πεδίο. Έτσι, κλείστηκε με 120 άνδρες μέσα σε ένα πλινθόκτιστο χάνι (πανδοχείο).
Η Τακτική: Άφησε τους Τούρκους να πλησιάσουν και τους θέρισε. Οι Τούρκοι έχασαν πάνω από 600 άνδρες, ενώ οι Έλληνες μόνο 6!
Η Σημασία: Η νίκη αυτή σταμάτησε την κάθοδο του Ομέρ Βρυώνη προς την Πελοπόννησο. Έδωσε πολύτιμο χρόνο στους Μοραΐτες να οργανώσουν την πολιορκία της Τριπολιτσάς.
Γιατί οι Τούρκοι "έπεσαν στην παγίδα";
Εδώ φαίνεται πάλι το διπλό παιχνίδι των Φιλικών. Ο Ομέρ Βρυώνης και ο Κιουταχής (οι Τούρκοι στρατηγοί) πίστευαν ότι θα κάνουν έναν «εύκολο περίπατο».
Οι Τούρκοι πίστευαν ότι οι Έλληνες οπλαρχηγοί θα «προσκυνούσαν» μόλις έβλεπαν τον μεγάλο στρατό, όπως έκαναν συχνά στις τοπικές εξεγέρσεις στο παρελθόν.
Η Έκπληξη: Δεν είχαν καταλάβει ότι η Φιλική Εταιρεία είχε μετατρέψει αυτούς τους οπλαρχηγούς από τοπικούς καπετάνιους σε εθνικούς επαναστάτες με κοινό όραμα.
Η Στερεά ως "Προπύργιο"
Χωρίς τις μάχες στην Αλαμάνα και τη Γραβιά, ο τουρκικός στρατός από τα Γιάννενα θα είχε φτάσει στον Μοριά μέσα σε 10 μέρες. Οι Ρουμελιώτες (που μόλις είχαν πάρει εφόδια από την αποστασία του Αλή) έγιναν η «ασπίδα» της Πελοποννήσου.
Συνοψίζοντας: * Η Ήπειρος (Αλή Πασάς) πρόσφερε τον χρόνο.
Η Στερεά (Διάκος, Ανδρούτσος) πρόσφερε την άμυνα.
Η Πελοπόννησος (Κολοκοτρώνης) ετοίμαζε το τελειωτικό χτύπημα.
Η Άλωση της Τριπολιτσάς (23 Σεπτεμβρίου 1821) δεν ήταν απλώς μια μάχη, αλλά ο στρατηγικός «θάνατος» της οθωμανικής ισχύος στην Πελοπόννησο. Αν η Αλαμάνα και η Γραβιά ήταν η άμυνα, η Τριπολιτσά ήταν η μεγάλη επίθεση.
Ακολουθούν οι λεπτομέρειες που καθόρισαν αυτόν τον σταθμό:
Γιατί η Τριπολιτσά;
Η Τριπολιτσά (σημερινή Τρίπολη) ήταν η καρδιά του Μοριά. Ήταν η έδρα του Πασά, το διοικητικό, οικονομικό και στρατιωτικό κέντρο.
Όποιος έλεγχε την Τριπολιτσά, έλεγχε ολόκληρη την Πελοπόννησο.
Η στρατηγική Κολοκοτρώνη: Ο «Γέρος του Μοριά» επέβαλε την άποψή του να πολιορκηθεί η πόλη, παρά τις αντιρρήσεις των προεστών που φοβούνταν την οχύρωσή της. Ο Κολοκοτρώνης ήξερε ότι αν δεν έπεφτε το κέντρο, οι Τούρκοι θα έκαναν εξορμήσεις και θα κατέστρεφαν την επανάσταση σταδιακά.
Η Πολιορκία και η «Πείνα»
Η πολιορκία κράτησε μήνες. Ο Κολοκοτρώνης εφάρμοσε έναν στενό κλοιό, αποκόπτοντας την πόλη από κάθε ανεφοδιασμό.
Μέσα στην πόλη είχαν καταφύγει χιλιάδες Τούρκοι από τις γύρω περιοχές, μαζί με τις οικογένειές τους και τους θησαυρούς τους. Η πείνα και οι αρρώστιες άρχισαν να εξοντώνουν τους πολιορκημένους.
Το «παζάρι»: Πριν την άλωση, ξεκίνησαν μυστικές διαπραγματεύσεις. Οι Αλβανοί μισθοφόροι των Τούρκων (που ήξεραν τους Έλληνες οπλαρχηγούς από την εποχή του Αλή Πασά) συμφώνησαν κρυφά με τον Κολοκοτρώνη να αποχωρήσουν ανενόχλητοι με τα όπλα τους, αφήνοντας τους Τούρκους μόνους τους.
Η Έφοδος και η «Πύλη του Ναυπλίου»
Η πόλη δεν έπεσε από μια γενική διαταγή, αλλά από μια αυθόρμητη κίνηση.
Στις 23 Σεπτεμβρίου, μια ομάδα Ελλήνων με επικεφαλής τον Μανώλη Δούνια παρατήρησε μια αφύλακτη πύλη. Σκαρφάλωσαν, έσφαξαν τους φρουρούς, άνοιξαν τις πόρτες και έστρεψαν τα κανόνια των Τούρκων προς το εσωτερικό της πόλης.
Η Σφαγή: Αυτό που ακολούθησε ήταν τρομακτικό. Οι Έλληνες, έπειτα από 400 χρόνια σκλαβιάς και μήνες πολιορκίας, ξέσπασαν με μανία. Η σφαγή διήρκεσε τρεις ημέρες. Ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης έγραψε στα απομνημονεύματά του: «Το άλογό μου από τα τείχη έως τα σαράγια δεν επάτησε γη».
Η Σημασία: Τα Λάφυρα και η Νομιμοποίηση
Η πτώση της Τριπολιτσάς άλλαξε τα πάντα:
Οικονομικά: Οι επαναστάτες βρήκαν τεράστια αποθέματα χρυσού, κοσμημάτων και τροφίμων. Αυτά τα πλούτη έγιναν το πρώτο ουσιαστικό κεφάλαιο για τη συνέχιση του αγώνα (αν και πολλά χάθηκαν στις λεηλασίες).
Στρατιωτικά: Περίπου 11.000 όπλα και άφθονο μπαρούτι έπεσαν στα χέρια των Ελλήνων. Η επανάσταση δεν ήταν πια ένας στρατός από τσοπάνηδες με γκλίτσες, αλλά ένας εξοπλισμένος στρατός.
Ψυχολογικά: Η νίκη αυτή έπεισε και τους πιο διστακτικούς ότι ο Σουλτάνος δεν είναι ανίκητος.
Η Σκοτεινή Πλευρά και η Διπλωματία
Η έκταση της σφαγής στην Τριπολιτσά δυσκόλεψε τη θέση των Ελλήνων στην Ευρώπη. Οι Μεγάλες Δυνάμεις (που τότε ήταν εναντίον των επαναστάσεων) χρησιμοποίησαν το γεγονός για να παρουσιάσουν τους Έλληνες ως «βάρβαρους». Ωστόσο, για τους Έλληνες, ήταν μια απαραίτητη πράξη «κάθαρσης» και επιβίωσης.
Η Θαλασσοκρατία (1821-1824): Ενώ ο Κολοκοτρώνης πολιορκούσε τα κάστρα, ο Μιαούλης και ο Κανάρης «σφράγιζαν» το Αιγαίο. Χωρίς τον ναυτικό αποκλεισμό, οι Τούρκοι θα έστελναν στρατό στην Τριπολιτσά σε μια εβδομάδα και η Επανάσταση θα είχε σβήσει.
Απρίλιος 1821: Σπέτσες, Ψαρά και Ύδρα κηρύσσουν την επανάσταση.
Ιούνιος 1821: Η πρώτη μεγάλη επιτυχία του πυρπολικού. Ο Παπανικολής καίει ένα τουρκικό δίκροτο στην Ερεσό της Λέσβου. Είναι η στιγμή που οι Τούρκοι συνειδητοποιούν ότι η θάλασσα δεν είναι πια δική τους.
Ιούνιος 1822: Ο Κωνσταντίνος Κανάρης ανατινάζει την Τουρκική Ναυαρχίδα στη Χίο, παίρνοντας εκδίκηση για τη σφαγή του νησιού. Αυτό θεωρείται ένα από τα πιο συγκλονιστικά κατορθώματα του Αγώνα.
1822: Η Α' Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου
Αφού έπεσε η Τριπολιτσά, οι Έλληνες έπρεπε να δείξουν στην Ευρώπη ότι δεν είναι "ληστές" ή "αναρχικοί", αλλά ένα έθνος που οργανώνεται. Έτσι, μαζεύτηκαν στην Πιάδα (κοντά στην Επίδαυρο).
Η Πολιτική «Κλοπή»
Εδώ έγινε κάτι πολύ ενδιαφέρον. Ενώ οι Οπλαρχηγοί (Κολοκοτρώνης) είχαν κερδίσει τις μάχες, οι Πολιτικοί (Μαυροκορδάτος, Νέγρης) και οι Προεστοί πήραν τον έλεγχο της συνέλευσης.
Οι πολιτικοί χρησιμοποίησαν τη γνώση τους στις γλώσσες και το δίκαιο για να συντάξουν το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος.
Το "Τρικ": Επέλεξαν το πολίτευμα να είναι δημοκρατικό και φιλελεύθερο (βασισμένο στα πρότυπα της Γαλλικής Επανάστασης και των ΗΠΑ). Γιατί; Για να πείσουν τους Ευρωπαίους ότι οι Έλληνες είναι οι "απόγονοι των αρχαίων" που ζητούν ελευθερία και όχι κάποιοι που θέλουν να ανατρέψουν τους βασιλιάδες της Ευρώπης.
Η Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας
Την 1η Ιανουαρίου 1822, ψηφίστηκε η διακήρυξη που έλεγε: «Ο κατά των Τούρκων πόλεμος ημών... είναι πόλεμος εθνικός, πόλεμος ιερός». «Απόγονοι του σοφού και φιλανθρώπου έθνους των Ελλήνων... δεν είναι πλέον δυνατόν να υποφέρωμεν μέχρις αναλγησίας την σκληράν του οθωμανικού κράτους μάστιγα».
Ήταν η ληξιαρχική πράξη γέννησης της Ελλάδας. Για πρώτη φορά, οι επαναστάτες μιλούσαν ως "Έθνος" και όχι ως "ραγιάδες".
Το Σύνταγμα ("Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος")
Ήταν το πρώτο θεμελιώδες νομικό κείμενο. Επηρεασμένο από τα γαλλικά συντάγματα του 1793 και 1795 και την αμερικανική Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας, ήταν εξαιρετικά προοδευτικό για την εποχή του.
Η Θρησκεία: Καθιέρωνε την Ορθοδοξία ως επικρατούσα θρησκεία, αλλά –πολύ σημαντικό– αναγνώριζε την ανεξιθρησκεία για κάθε άλλη λατρεία.
Ισότητα: Όλοι οι Έλληνες είναι ίσοι ενώπιον των νόμων, χωρίς καμία εξαίρεση βαθμού ή κλάσης.
Διάκριση Εξουσιών: Το κράτος χωρίστηκε σε δύο σώματα:
Βουλευτικό: 70 μέλη που νομοθετούν (ετήσια θητεία).
Εκτελεστικό: 5 μέλη που κυβερνούν και διορίζουν υπουργούς.
Ατομικές Ελευθερίες: Κατοχύρωνε την προστασία της ιδιοκτησίας, της τιμής και της ασφάλειας κάθε πολίτη.
Η Σπορά του Διχασμού
Εδώ όμως μπήκαν και τα θεμέλια του Εμφυλίου.
Στο νέο πολίτευμα, η εξουσία μοιράστηκε σε δύο σώματα: το Βουλευτικό (που νομοθετούσε) και το Εκτελεστικό (που κυβερνούσε).
Η Σύγκρουση: Οι πολιτικοί φρόντισαν οι οπλαρχηγοί να μην έχουν μεγάλες θέσεις στην κυβέρνηση. Ο Κολοκοτρώνης, για παράδειγμα, έμεινε απλώς ένας "στρατιωτικός υπάλληλος" της διοίκησης. Αυτό εξόργισε τους πολεμιστές, που ένιωθαν ότι οι "καλαμαράδες" (όπως αποκαλούσαν τους γραμματισμένους πολιτικούς) τους έκλεβαν τη δόξα.
Η Κατάργηση των Συμβόλων της Φιλικής Εταιρείας
Η Εθνοσυνέλευση κατήργησε τα σύμβολα της Φιλικής Εταιρείας (τον μαύρο φοίνικα) και καθιέρωσε τη Γαλανόλευκη σημαία.
Οι πολιτικοί ήθελαν να αποστασιοποιηθούν από μια "μυστική οργάνωση" που θύμιζε καρμπονάρους και μασόνους, για να μην τρομάξουν την "Ιερή Συμμαχία" των μεγάλων δυνάμεων της Ευρώπης.
Η Ιερή Συμμαχία ήταν ο «μπαμπούλας» των επαναστατών της εποχής. Ήταν μια ένωση των μεγάλων μοναρχιών της Ευρώπης (Ρωσία, Αυστρία, Πρωσία και αργότερα Αγγλία και Γαλλία) που είχε έναν και μοναδικό σκοπό: Να μην επιτρέψει καμία επανάσταση που θα άλλαζε τα σύνορα ή θα απειλούσε τους βασιλιάδες.
Ο Εγκέφαλος: Κλέμενς φον Μέτερνιχ
Ο Αυστριακός καγκελάριος Μέτερνιχ ήταν ο αρχιτέκτονας της Συμμαχίας. Μισούσε τις επαναστάσεις θανάσιμα.
Για τον Μέτερνιχ, οι Έλληνες δεν ήταν ήρωες που ζητούσαν ελευθερία, αλλά «τρομοκράτες» που απειλούσαν τη σταθερότητα της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Πίστευε ότι αν επέτρεπαν στους Έλληνες να επαναστατήσουν, τότε θα ξεσηκώνονταν και οι Ιταλοί, οι Ούγγροι και οι Γερμανοί εναντίον των δικών τους ηγεμόνων.
Το Συνέδριο του Λάιμπαχ (1821)
Όταν ξέσπασε η Επανάσταση στη Μολδοβλαχία και τον Μοριά, η Ιερή Συμμαχία συνεδρίαζε στο Λάιμπαχ (σημερινή Λιουμπλιάνα).
Η Κρίσιμη Στιγμή: Ο Τσάρος Αλέξανδρος Α' της Ρωσίας δεχόταν πιέσεις από τον Καποδίστρια να βοηθήσει τους Έλληνες. Όμως ο Μέτερνιχ τον έπεισε ότι ο Υψηλάντης ήταν «όργανο των διεθνών αναρχικών».
Το Αποτέλεσμα: Ο Τσάρος αποκήρυξε τον Υψηλάντη και επέτρεψε στον Σουλτάνο να στείλει στρατό για να καταπνίξει την εξέγερση. Αυτό ήταν το μεγαλύτερο χτύπημα για τους Φιλικούς, που περίμεναν ρωσική βοήθεια.
Γιατί οι Έλληνες «κρύφτηκαν» στην Επίδαυρο;
Όπως είπαμε, οι πολιτικοί στην Α' Εθνοσυνέλευση ήξεραν πολύ καλά τι συνέβαινε στην Ευρώπη.
Κατάλαβαν ότι αν έλεγαν «κάνουμε επανάσταση για να ανατρέψουμε την κοινωνική τάξη», η Ιερή Συμμαχία θα έστελνε στρατό να τους κάψει.
Η Λύση: Παρουσίασαν τον αγώνα ως Χριστιανούς εναντίον Μουσουλμάνων τυράννων. Αυτό έκανε δύσκολο για τους Ευρωπαίους βασιλιάδες (που ήταν επίσης χριστιανοί) να στείλουν στρατό για να βοηθήσουν τον Σουλτάνο να σφάξει χριστιανούς.
Το Ρήγμα στη Συμμαχία
Η ελληνική επανάσταση ήταν αυτή που τελικά διέλυσε την Ιερή Συμμαχία.
Η Αγγλία άρχισε να βλέπει ότι αν η Ελλάδα γινόταν ανεξάρτητη, θα μπορούσε να γίνει ένας καλός σύμμαχος (και πελάτης για δάνεια) στη Μεσόγειο.
Η Αλλαγή: Το 1823, ο Άγγλος υπουργός Εξωτερικών Τζορτζ Κάνινγκ αναγνώρισε τους Έλληνες ως «εμπολέμους». Αυτό σήμαινε ότι η Ελλάδα δεν ήταν πια «παράνομη συμμορία», αλλά μια δύναμη που διεξήγαγε επίσημο πόλεμο.
Ενώ οι διπλωμάτες στην Ευρώπη συζητούσαν αν οι Έλληνες πρέπει να επιζήσουν ή όχι, ο Σουλτάνος αποφάσισε να τελειώνει το θέμα στρατιωτικά. Έστειλε τον Μαχμούτ Πασά Δράμαλη με τη μεγαλύτερη στρατιά που είχε δει ο Μοριάς από την αρχή του αγώνα (30.000 άνδρες).
Αν ο Δράμαλης νικούσε, η Ιερή Συμμαχία θα είχε δίκιο: η επανάσταση θα ήταν μια αποτυχημένη προσπάθεια. Αν ο Κολοκοτρώνης τον σταματούσε, η Ευρώπη θα αναγκαζόταν να πάρει τους Έλληνες στα σοβαρά.
Η Μάχη στα Δερβενάκια (26-28 Ιουλίου 1822) είναι το αριστούργημα της στρατιωτικής ιδιοφυΐας του Κολοκοτρώνη. Είναι η στιγμή που η Επανάσταση έφτασε στο χείλος της καταστροφής και σώθηκε από έναν άνθρωπο που έβλεπε τον πόλεμο σαν σκάκι.
Ο Πανικός και το "Λάθος" της Κυβέρνησης
Ο Δράμαλης κατέβηκε από τη Ρούμελη με έναν πανίσχυρο στρατό (περίπου 30.000 άνδρες, ανάμεσά τους 6.000 επίλεκτο ιππικό).
Μόλις φάνηκε ο Δράμαλης, η ελληνική κυβέρνηση πανικοβλήθηκε. Εγκατέλειψαν το Άργος και κλείστηκαν στα καράβια τους στο Ναύπλιο, αφήνοντας την Πελοπόννησο ουσιαστικά χωρίς ηγεσία.
Ο Κολοκοτρώνης αναλαμβάνει: Του δόθηκε η αρχιστρατηγία την τελευταία στιγμή, ενώ πριν τον υποπτεύονταν.
Η Τακτική της «Καμένης Γης»
Ο Κολοκοτρώνης ήξερε ότι δεν μπορούσε να χτυπήσει τον Δράμαλη κατά μέτωπο στον κάμπο του Άργους.
Έδωσε εντολή να καούν όλα τα σπαρτά και οι αποθήκες τροφίμων στην αργολική πεδιάδα και να μολυνθούν τα πηγάδια.
Ο τεράστιος στρατός του Δράμαλη βρέθηκε μέσα στον καύσωνα του Ιουλίου χωρίς ψωμί και νερό. Οι άνδρες του άρχισαν να πεθαίνουν από πείνα και δυσεντερία, και τα άλογά του δεν είχαν τροφή. Ο Δράμαλης αναγκάστηκε να αποφασίσει υποχώρηση προς την Κόρινθο.
Η Παγίδα στα Στενά (Δερβενάκια)
Ο Κολοκοτρώνης προέβλεψε από ποιο μονοπάτι θα γυρνούσε ο Δράμαλης.
Η "Ψυχολογική" Προετοιμασία: Πριν τη μάχη, ο Κολοκοτρώνης ανέβηκε σε μια πέτρα και έβγαλε έναν λόγο που έμεινε στην ιστορία, πείθοντας τους φοβισμένους στρατιώτες ότι «ο Θεός υπέγραψε την ελευθερία της Ελλάδος και δεν παίρνει πίσω την υπογραφή του».
Τοποθέτησε τους άνδρες του (μαζί με τον Νικηταρά και τον Παπαφλέσσα) στα γύρω υψώματα, κρυμμένους πίσω από βράχια και θάμνους.
Η Σφαγή και ο «Τουρκοφάγος»
Όταν η εμπροσθοφυλακή του Δράμαλη μπήκε στα στενά, οι Έλληνες άρχισαν να κυλούν βράχους και να πυροβολούν από ψηλά.
Ο Νικηταράς πολέμησε με τέτοια λύσσα που λένε ότι στο τέλος της μάχης το χέρι του είχε πάθει αγκύλωση και δεν μπορούσε να ανοίξει τη λαβή του σπαθιού του. Εκεί κέρδισε το προσωνύμιο «Τουρκοφάγος».
Η Τραγωδία του Δράμαλη: Οι Τούρκοι έχασαν πάνω από 3.000 άνδρες και αμέτρητα λάφυρα (άλογα, όπλα, θησαυρούς). Ο ίδιος ο Δράμαλης πέθανε λίγο αργότερα στην Κόρινθο από τη λύπη και τις κακουχίες.
Ο Λόγος στα Δερβενάκια
«Έλληνες! Σήμερα εγεννήθημεν και σήμερα θα πεθάνωμεν δια την ελευθερίαν μας.
Μη φοβείσθε το πλήθος των Τούρκων. Αυτοί είναι πολλοί, αλλά είναι χωρίς ψυχή. Εμείς είμαστε λίγοι, αλλά έχομεν τον Θεόν μαζί μας. Ο Θεός υπέγραψε την ελευθερίαν της Ελλάδος και δεν παίρνει πίσω την υπογραφήν Του!
Μην κοιτάτε τα πλούτη τους. Τα πλούτη τους θα γίνουν δικά μας. Σταθείτε ανδρείοι. Σήμερα θα κριθεί η τύχη της πατρίδος. Αν νικήσωμεν, ελευθερωθήκαμεν. Αν χαθώμεν, θα χαθεί η ελπίδα του Γένους. Πηγαίνετε στις θέσεις σας και ο Θεός της Ελλάδος είναι μαζί μας!»
Μόλις τελείωσε τον λόγο του, ο Κολοκοτρώνης έβγαλε το φέσι του, το ανέμισε στον αέρα και έδωσε το σύνθημα. Η ψυχολογία των Ελλήνων άλλαξε ακαριαία. Από φυγάδες μετατράπηκαν σε κυνηγούς.
Όταν ο Δράμαλης μπήκε στα στενά, οι Έλληνες δεν έβλεπαν πια έναν αήττητο στρατό, αλλά "λάφυρα" και "εχθρούς του Θεού". Η καταστροφή του Δράμαλη ήταν πλέον νομοτελειακή
Η Πολιτική Σημασία: Η Διάλυση των Επιχειρημάτων του Μέτερνιχ
Με τη νίκη αυτή, ο Κολοκοτρώνης απέδειξε στην Ευρώπη και την Ιερή Συμμαχία ότι:
Η Επανάσταση δεν ήταν μια τυχαία εξέγερση που θα έσβηνε μόλις εμφανιζόταν τακτικός στρατός.
Οι Έλληνες είχαν πλέον ηγεσία και στρατηγική.
Ο Σουλτάνος δεν μπορούσε να επιβάλει την τάξη μόνος του.
Το Παράδοξο: Αντί η νίκη αυτή να ενώσει τους Έλληνες, τους δίχασε περισσότερο. Οι πολιτικοί φοβήθηκαν ότι ο Κολοκοτρώνης έγινε πολύ ισχυρός και άρχισαν να σχεδιάζουν πώς θα τον εξοντώσουν.
1823: Η Β' Εθνοσυνέλευση στο Άστρος – Η "Σύγκρουση"
Αν η Επίδαυρος ήταν η γέννηση, το Άστρος ήταν η πρώτη μεγάλη κρίση. Εκεί οι Έλληνες δεν μαζεύτηκαν μόνο για να συζητήσουν, αλλά για να μετρήσουν τις δυνάμεις τους.
Η Κατάργηση των Τοπικών Οργανισμών: Μέχρι τότε υπήρχαν η Πελοποννησιακή Γερουσία, ο Οργανισμός της Δυτικής Χέρσου Ελλάδος κ.λπ. Η Συνέλευση τους κατάργησε για να υπάρχει μία κεντρική διοίκηση.
Το "Τρικ" των Πολιτικών: Κατάργησαν επίσης τη θέση του Αρχιστρατήγου (που κατείχε ο Κολοκοτρώνης). Ήταν μια ξεκάθαρη κίνηση των πολιτικών για να ελέγξουν τους στρατιωτικούς.
Η Ένταση: Το κλίμα ήταν τόσο βαρύ που οι δύο παρατάξεις (πολιτικοί και στρατιωτικοί) είχαν στρατοπεδεύσει σε διαφορετικά σημεία. Οι συζητήσεις γίνονταν υπό την απειλή όπλων.
Εμφύλιοι Πόλεμοι
Είναι η στιγμή που το «εμείς» της Φιλικής Εταιρείας έγινε «εγώ» και η Ελλάδα κινδύνευσε να σβήσει πριν καν γεννηθεί.
Μετά τον θρίαμβο στα Δερβενάκια, η Επανάσταση είχε πια εδραιωθεί. Τότε γεννήθηκε το ερώτημα: Ποιος θα διοικεί το νέο κράτος;
Οι Στρατιωτικοί (Κολοκοτρώνης): Έλεγαν: «Εμείς πολεμήσαμε, εμείς πρέπει να έχουμε τον λόγο».
Οι Πολιτικοί & Προεστοί (Μαυροκορδάτος, Κουντουριώτης): Έλεγαν: «Εμείς ξέρουμε γράμματα και διπλωματία, εμείς πρέπει να κυβερνάμε».
Η Κυριαρχία και οι Μεγάλες Ναυμαχίες (1824)
Όταν ο Σουλτάνος ζήτησε τη βοήθεια του Μεχμέτ Αλή της Αιγύπτου, ο πόλεμος στη θάλασσα έγινε πολύ πιο σκληρός.
Ιούνιος 1824: Η μαύρη σελίδα. Η καταστροφή των Ψαρών και της Κάσου από τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο.
Αύγουστος 1824: Η Ναυμαχία του Γέροντα. Η μεγαλύτερη ναυμαχία της Επανάστασης. Ο Μιαούλης, με μια απίστευτη στρατηγική κίνηση, κατάφερε να νικήσει τον ενωμένο εχθρικό στόλο, παρά την τεράστια αριθμητική υπεροχή των Τούρκων.
Το «Αγγλικό Δάνειο»: Το καύσιμο του διχασμού
Το 1824, η Ελλάδα παίρνει το πρώτο της δάνειο από την Αγγλία. Ενώ προοριζόταν για τον πόλεμο κατά των Τούρκων, έγινε το «μήλον της Έριδος».
Η κυβέρνηση (υπό τον Γεώργιο Κουντουριώτη) χρησιμοποίησε τα χρήματα του δανείου όχι για να αγοράσει κανόνια, αλλά για να πληρώσει Ρουμελιώτες οπλαρχηγούς ώστε να επιτεθούν στους Πελοποννήσιους (τον Κολοκοτρώνη).
Έλληνες άρχισαν να σκοτώνουν Έλληνες και να λεηλατούν τα σπίτια των αγωνιστών, ενώ ο εχθρός παραμόνευε.
Ο Γεώργιος Κουντουριώτης ήταν ο άνθρωπος που απέδειξε ότι στην Επανάσταση το χρήμα και η καταγωγή συχνά βάραιναν περισσότερο από το σπαθί. Ως πανίσχυρος Υδραίος εφοπλιστής, ανέλαβε την προεδρία της κυβέρνησης (Εκτελεστικό) το 1824, σε μια κρίσιμη καμπή όπου το κράτος προσπαθούσε να αποκτήσει διεθνή υπόσταση. Αν και δεν ήταν στρατιωτικός, η θητεία του ταυτίστηκε με τη διαχείριση των πρώτων αγγλικών δανείων.
Η Φυλάκιση του Κολοκοτρώνη
Η σύγκρουση κατέληξε σε τραγωδία. Ο γιος του Κολοκοτρώνη, ο Πάνος, δολοφονείται σε μια ενέδρα. Ο «Γέρος του Μοριά», τσακισμένος από τον χαμό του παιδιού του, παραδίνεται.
Τον Ιανουάριο του 1825, ο αρχιστράτηγος της Επανάστασης οδηγείται σιδηροδέσμιος στη φυλακή, στο μοναστήρι του Προφήτη Ηλία στην Ύδρα.
Η Ειρωνεία: Την ίδια ώρα που ο Κολοκοτρώνης ήταν στη φυλακή, ο Ιμπραήμ Πασάς της Αιγύπτου αποβιβαζόταν ανενόχλητος στη Μεθώνη με έναν πανίσχυρο, ευρωπαϊκά εκπαιδευμένο στρατό.
Η Δολοφονία του Οδυσσέα Ανδρούτσου
Στη Στερεά Ελλάδα, ο Ανδρούτσος (ο ήρωας της Γραβιάς) κατηγορείται για προδοσία από τους πολιτικούς του αντιπάλους.
Τον φυλακίζουν στην Ακρόπολη και τον δολοφονούν κρυφά τη νύχτα, πετώντας το πτώμα του από τα τείχη για να φανεί σαν «απόπειρα απόδρασης». Ήταν η πιο σκοτεινή στιγμή της πολιτικής ίντριγκας.
Το αποτέλεσμα του Εμφυλίου
Όταν ο Ιμπραήμ άρχισε να καίει τον Μοριά, η Ελλάδα ήταν διαλυμένη.
Τα χρήματα του δανείου είχαν φαγωθεί.
Οι καλύτεροι στρατηγοί ήταν είτε νεκροί (Ανδρούτσος) είτε φυλακισμένοι (Κολοκοτρώνης).
Οι στρατιώτες ήταν απογοητευμένοι και απλήρωτοι.
Η Στιγμή της Αλήθειας: Η κυβέρνηση, βλέποντας τον Ιμπραήμ να σαρώνει τα πάντα, αναγκάζεται να βγάλει τον Κολοκοτρώνη από τη φυλακή.
«Μου ζήτησαν συγγνώμη και μου είπαν να σώσω την πατρίδα», έγραψε αργότερα.
Η δικαιολογία για τη φυλάκιση του Κολοκοτρώνη ήταν ένα μείγμα νομικίστικων προφάσεων και πολιτικής προπαγάνδας. Οι πολιτικοί (η κυβέρνηση Κουντουριώτη και ο Μαυροκορδάτος) έπρεπε να παρουσιάσουν τον ήρωα των Δερβενακίων ως εχθρό του έθνους για να νομιμοποιήσουν την εξόντωσή του.
Οι βασικές κατηγορίες ήταν οι εξής:
Η Κατηγορία της «Ανταρσίας» (Το Κύριο Πρόσχημα)
Η κυβέρνηση τον κατηγόρησε ότι αρνήθηκε να υπακούσει στις διαταγές της νόμιμης διοίκησης.
Μετά την Εθνοσυνέλευση του Άστρους, υπήρχαν ουσιαστικά δύο κυβερνήσεις: μία στην Τρίπολη (των στρατιωτικών) και μία στο Κρανίδι (των πολιτικών). Η κυβέρνηση του Κρανιδίου κήρυξε τον Κολοκοτρώνη «αντάρτη» επειδή δεν αναγνώριζε την εξουσία της και δεν παρέδιδε τα κάστρα που έλεγχε (όπως το Ναύπλιο).
Η Κατηγορία της «Ιδιοποίησης Δημοσίων Πόρων»
Τον κατηγόρησαν ότι κρατούσε για τον εαυτό του και τους δικούς του τα έσοδα από τις προσόδους της Πελοποννήσου και τα λάφυρα από τις μάχες.
Ο Κολοκοτρώνης όντως χρησιμοποιούσε τους πόρους αυτούς, αλλά κυρίως για να συντηρεί τους στρατιώτες του, αφού η επίσημη κυβέρνηση δεν τους έστελνε ούτε τρόφιμα ούτε μισθούς. Οι πολιτικοί όμως το παρουσίασαν ως «κλοπή του δημόσιου ταμείου».
Η «Συνωμοσία» με τους Ρώσους
Επειδή ο Κολοκοτρώνης ήταν παραδοσιακά προσκείμενος στη Ρωσία (λόγω της Φιλικής Εταιρείας και του θρησκεύματος), οι αγγλόφιλοι και γαλλόφιλοι πολιτικοί διέδιδαν ότι σχεδίαζε να παραδώσει την Ελλάδα στον Τσάρο και να επιβάλει στρατιωτική δικτατορία.
Τον παρουσίαζαν ως έναν επίδοξο «τύραννο» που ήθελε να γίνει ο Αλή Πασάς του Μοριά.
Η «Ηθική Αυτουργία» στον Εμφύλιο
Του απέδωσαν την ευθύνη για τις ταραχές και τον θάνατο Ελλήνων κατά τις συγκρούσεις του 1824.
Το τραγικό σημείο: Η κυβέρνηση χρησιμοποίησε τον θάνατο του γιου του, του Πάνου, για να τον αναγκάσει να παραδοθεί. Ο Κολοκοτρώνης, μέσα στην απελπισία του από το πένθος, πίστεψε ότι αν παραδινόταν, θα σταματούσε το αιματοκύλισμα μεταξύ των Ελλήνων.
Πώς έγινε η σύλληψη;
Δεν έγινε με μάχη. Ο Κολοκοτρώνης, βλέποντας ότι η χώρα διαλύεται, παραδόθηκε ο ίδιος στο Ναύπλιο στις 30 Δεκεμβρίου 1824, ελπίζοντας σε μια δίκαιη δίκη.
Αντί για δίκη, όμως, η κυβέρνηση τον μετέφερε κρυφά τη νύχτα στην Ύδρα και τον φυλάκισε στο μοναστήρι του Προφήτη Ηλία, χωρίς καμία επίσημη διαδικασία, σε ένα κελί χωρίς παράθυρα.
Η ειρωνεία: Οι ίδιοι άνθρωποι που τον φυλάκισαν ως «προδότη» τον Ιανουάριο, τον παρακαλούσαν να τους σώσει τον Μάιο, όταν ο Ιμπραήμ άρχισε να σφάζει τον κόσμο στον Μοριά.
Η επικράτηση των πολιτικών και των προεστών δεν έγινε με τη βία, αλλά με πολιτική πονηριά, γνώση των νόμων και έλεγχο του χρήματος. Ας δούμε τα τρία "κλειδιά" που χρησιμοποίησαν:
Το πλεονέκτημα της Μόρφωσης ("Οι Καλαμαράδες")
Οι οπλαρχηγοί (Κολοκοτρώνης, Νικηταράς) ήξεραν να διοικούν σώματα στρατού στα βουνά, αλλά δεν ήξεραν να συντάσσουν νόμους, να κάνουν διπλωματία ή να οργανώνουν υπουργεία.
Άνθρωποι όπως ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος (Φαναριώτης) ήρθαν από την Ευρώπη μιλώντας ξένες γλώσσες και γνωρίζοντας πώς λειτουργούν τα δυτικά κράτη.
Το αποτέλεσμα: Στις Εθνοσυνελεύσεις, οι πολιτικοί ήταν αυτοί που έγραφαν τα κείμενα. Έτσι, έφτιαχναν νόμους που έδιναν όλη την εξουσία στα πολιτικά όργανα και μετέτρεπαν τους οπλαρχηγούς σε απλούς υπαλλήλους της διοίκησης.
Το Τοπικό Δίκτυο Εξουσίας (Οι Προεστοί)
Οι προεστοί (κοτζαμπάσηδες) ήταν η άρχουσα τάξη επί Τουρκοκρατίας. Είχαν ήδη στα χέρια τους:
Τη συλλογή των φόρων: Ήξεραν ποιος έχει τι σε κάθε χωριό.
Την πειθώ: Οι χωρικοί τους είχαν συνηθίσει ως "αφεντικά" για αιώνες.
Μόλις ξεκίνησε η επανάσταση, οι προεστοί κατάλαβαν ότι αν δεν έμπαιναν στην κυβέρνηση, οι οπλαρχηγοί θα τους έπαιρναν την περιουσία και την επιρροή. Έτσι, χρησιμοποίησαν το κύρος τους για να εκλεγούν "παραστάτες" (βουλευτές) στις συνελεύσεις.
Ο Έλεγχος του Χρήματος (Το Αγγλικό Δάνειο)
Αυτό ήταν το "τελειωτικό χτύπημα". Η Αγγλία δεν έδινε δάνεια σε μεμονωμένους οπλαρχηγούς, αλλά σε μια "νόμιμη κυβέρνηση".
Οι πολιτικοί έπεισαν τους Άγγλους ότι οι οπλαρχηγοί ήταν "ληστές" και "άγριοι", ενώ οι ίδιοι ήταν "ευγενείς πολιτισμένοι".
Η δύναμη: Μόλις το δάνειο έφτασε στα χέρια της κυβέρνησης Κουντουριώτη, οι πολιτικοί απέκτησαν τη δύναμη να εξαγοράζουν στρατιώτες. Πολλοί Ρουμελιώτες οπλαρχηγοί (που ήταν φτωχοί) δέχτηκαν να πολεμήσουν τον Κολοκοτρώνη γιατί η κυβέρνηση είχε τα λεφτά να τους πληρώσει μισθούς.
Η Διεθνής Αναγνώριση
Οι Μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία) ήθελαν να συνομιλούν με ανθρώπους που φορούσαν φράκο και ήξεραν γαλλικά, όχι με ανθρώπους που φορούσαν φουστανέλα και ήταν γεμάτοι μπαρούτι.
Οι πολιτικοί παρουσίαζαν τους οπλαρχηγούς στην Ευρώπη ως "επικίνδυνους" που θα μπορούσαν να γίνουν νέοι "τύραννοι" (σαν τον Αλή Πασά), κερδίζοντας έτσι τη στήριξη των ξένων.
Η "Συμμαχία" των Αντιθέτων
Για να νικήσουν τον Κολοκοτρώνη, ενώθηκαν δύο ομάδες που κανονικά μισούσαν η μία την άλλη:
Οι Υδραίοι εφοπλιστές (Κουντουριώτης): Είχαν τον στόλο και τα χρήματα.
Οι Ρουμελιώτες οπλαρχηγοί (Κωλέττης): Τους "αγόρασαν" οι πολιτικοί για να κάνουν τη βρώμικη δουλειά εναντίον των Πελοποννησίων.
Έτσι, ο Κολοκοτρώνης βρέθηκε απομονωμένος. Οι "καλαμαράδες" και οι "εφοπλιστές" είχαν πλέον το κράτος, τη σφραγίδα και το ταμείο.
Όταν ο Ιμπραήμ Πασάς αποβιβάστηκε στη Μεθώνη τον Φεβρουάριο του 1825,
το ναυτικό προσπαθεί να κόψει τις γραμμές ανεφοδιασμού του, αλλά οι εμφύλιες διαμάχες και η έλλειψη χρημάτων έχουν εξασθενήσει τα ελληνικά πληρώματα. Η ελληνική κυβέρνηση κατάλαβε με τον πιο σκληρό τρόπο ότι οι νόμοι και τα δάνεια δεν σταματούν έναν τακτικό στρατό.
Ακολουθούν οι λεπτομέρειες της πτώσης των «πολιτικών» και της επιστροφής του «Γέρου»:
Το Σοκ του «Τακτικού Στρατού»
Ο Ιμπραήμ δεν έφερε άτακτα στίφη, αλλά έναν στρατό εκπαιδευμένο από Γάλλους αξιωματικούς, που πολεμούσε σε σχηματισμούς (τετράγωνα) και διέθετε φοβερό πυροβολικό.
Η Αποτυχία των Πολιτικών: Ο Κουντουριώτης, αν και δεν είχε καμία στρατιωτική εμπειρία, προσπάθησε να διευθύνει τις επιχειρήσεις από μακριά. Έστειλε Ρουμελιώτες οπλαρχηγούς να σταματήσουν τον Ιμπραήμ στο Κρεμμύδι, αλλά η ήττα ήταν συντριπτική.
Οι Έλληνες, συνηθισμένοι στον «κλεφτοπόλεμο» (ταμπούρια), δεν ήξεραν πώς να αντιμετωπίσουν το οργανωμένο ιππικό και τις λόγχες του Ιμπραήμ σε ανοιχτό πεδίο.
Η «Κραυγή» του Λαού: «Βγάλτε τον Γέρο!»
Καθώς ο Ιμπραήμ προέλαυνε καίγοντας χωριά και σφάζοντας, ο λαός και οι στρατιώτες άρχισαν να στασιάζουν κατά της κυβέρνησης. Παντού ακουγόταν το σύνθημα: «Ή τον Κολοκοτρώνη ή χανόμαστε!»
Η Πολιτική Ταπείνωση: Ο Μαυροκορδάτος και ο Κουντουριώτης, βλέποντας τον κίνδυνο να συλληφθούν οι ίδιοι από τους Τούρκους, αναγκάστηκαν να υπογράψουν την αμνηστία.
Η Στιγμή της Αποφυλάκισης (Μάιος 1825)
Ο Κολοκοτρώνης βγαίνει από το μοναστήρι του Προφήτη Ηλία στην Ύδρα.
Όταν έφτασε στο Ναύπλιο, η υποδοχή ήταν μυθική. Ο κόσμος τον αποθέωνε σαν μεσσία. Στην επίσημη τελετή συμφιλίωσης, ο Κολοκοτρώνης έδειξε το μεγαλείο του. Είπε το περίφημο:
«Στο δρόμο που ήρθα από την Ύδρα μέχρι εδώ, έριξα τα κλειδιά της φυλακής μου στη θάλασσα. Ας τα ρίξουμε όλοι μας για να ξεχάσουμε τι έγινε».
Παρά τα λόγια του, βρήκε έναν Μοριά διαλυμένο. Οι στρατιώτες του ήταν σκορπισμένοι, φοβισμένοι και χωρίς εφόδια.
Η Νέα Τακτική: «Φωτιά και Τσεκούρι στους Προσκυνημένους»
Ο Κολοκοτρώνης κατάλαβε ότι δεν μπορούσε να νικήσει τον Ιμπραήμ σε ανοιχτή μάχη. Έτσι, εφάρμοσε τον απόλυτο ανταρτοπόλεμο.
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν ήταν μόνο ο Ιμπραήμ, αλλά το «προσκύνημα». Πολλοί Έλληνες, απελπισμένοι, άρχισαν να παίρνουν έγγραφα προστασίας από τον Ιμπραήμ (τα λεγόμενα «ράγια»).
Η Σκληρή Απόφαση: Ο Κολοκοτρώνης έβγαλε την πιο διάσημη και σκληρή διαταγή του: «Φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους». Έκαιγε τα σπίτια όσων δήλωναν υποταγή στους Τούρκους, αναγκάζοντάς τους να διαλέξουν στρατόπεδο. Ήταν μια κίνηση απελπισίας που όμως κράτησε την Επανάσταση ζωντανή.
Η Μάχη στους Μύλους και η Αντίσταση
Ενώ ο Ιμπραήμ κυριαρχούσε, ο Κολοκοτρώνης και ο Μακρυγιάννης κατάφεραν να τον σταματήσουν στους Μύλους, έξω από το Ναύπλιο, αποδεικνύοντας ότι ο Ιμπραήμ δεν ήταν ανίκητος αν οι Έλληνες πολεμούσαν με πείσμα.
Το αποτέλεσμα: Ο Κολοκοτρώνης κατάφερε να «παγώσει» την κατάσταση. Δεν μπορούσε να διώξει τον Ιμπραήμ, αλλά ούτε ο Ιμπραήμ μπορούσε να σβήσει εντελώς την αντίσταση.
Η πολιορκία και η Έξοδος του Μεσολογγίου (10 Απριλίου 1826) αποτελούν το απόλυτο ηθικό σημείο καμπής. Ενώ στρατιωτικά η πόλη έπεσε, η θυσία των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» ήταν αυτή που «ανάγκασε» τις Μεγάλες Δυνάμεις να σταματήσουν να κοιτάζουν από μακριά.
Γιατί το Μεσολόγγι;
Για τον Σουλτάνο και τον Ιμπραήμ, το Μεσολόγγι ήταν το «αγκάθι» που εμπόδιζε τη σύνδεση της Ηπείρου με την Πελοπόννησο.
Η Αποτυχία του Κιουταχή: Ο Τούρκος στρατηγός Κιουταχής πολιορκούσε την πόλη για έναν χρόνο χωρίς αποτέλεσμα. Οι Μεσολογγίτες τον ειρωνεύονταν από τα τείχη.
Η Παρέμβαση του Ιμπραήμ: Ο Ιμπραήμ έφτασε με τον τακτικό στρατό του και υποτίμησε τους αμυνόμενους. «Αυτόν τον φράχτη θα τον ρίξω σε δυο μέρες», είπε. Του πήρε μήνες και χιλιάδες νεκρούς για να το καταφέρει.
Η «Πείνα» ως ο Μόνος Νικητής
Οι Μεσολογγίτες δεν νικήθηκαν από τα κανόνια, αλλά από την απόλυτη έλλειψη τροφής.
Στις τελευταίες μέρες, οι πολιορκημένοι έτρωγαν ποντίκια, δέρματα από παπούτσια και φύκια. Ο ελληνικός στόλος (υπό τον Μιαούλη) δεν μπορούσε πια να σπάσει τον ναυτικό αποκλεισμό για να φέρει προμήθειες.
Η Απόφαση: Αντί να παραδοθούν και να γίνουν σκλάβοι, αποφάσισαν την Έξοδο: να βγουν με τα σπαθιά τους μέσα από το στρατόπεδο του εχθρού.
Η Νύχτα της Εξόδου
Το σχέδιο προέβλεπε τρεις φάλαγγες. Όμως, ένας προδότης (πιθανώς ένας ξένος αυτόμολος) αποκάλυψε το σχέδιο στον Ιμπραήμ.
Οι Τούρκοι τους περίμεναν με τα όπλα γεμάτα. Η σφαγή που ακολούθησε ήταν ανείπωτη. Από τους περίπου 10.000 ανθρώπους που βρισκόταν στην πόλη, μόνο 1.000 κατάφεραν να σωθούν και να φτάσουν στην Άμφισσα.
Οι «Ανατινάξεις»: Όσοι δεν μπορούσαν να ακολουθήσουν (γέροι, τραυματίες), κλείστηκαν στις μπαρουταποθήκες (όπως ο Χρήστος Καψάλης) και ανατινάχθηκαν μαζί με τους Τούρκους που έμπαιναν στην πόλη.
Το «Κύμα» του Φιλελληνισμού
Η είδηση για την πτώση του Μεσολογγίου συγκλόνισε την Ευρώπη όσο κανένα άλλο γεγονός.
Η Λεπτομέρεια: Ο Λόρδος Βύρων είχε ήδη πεθάνει εκεί, κάνοντας το Μεσολόγγι «ιερό τόπο» για τους Ευρωπαίους. Μετά την Έξοδο, κορυφαίοι καλλιτέχνες, όπως ο Ντελακρουά, ζωγράφισαν πίνακες που ξεσήκωσαν την κοινή γνώμη.
Η Πολιτική Αλλαγή: Οι κυβερνήσεις της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας άρχισαν να δέχονται τεράστια πίεση από τους πολίτες τους. Δεν μπορούσαν πλέον να στηρίζουν τον Σουλτάνο που «έσφαζε χριστιανούς ήρωες».
1827: Η Γ' Εθνοσυνέλευση στην Τροιζήνα – Η Ελπίδα στον Καποδίστρια
Μετά τον καταστροφικό Εμφύλιο και ενώ ο Ιμπραήμ σάρωνε την Πελοπόννησο, η Γ' Εθνοσυνέλευση ήταν η προσπάθεια της τελευταίας στιγμής να σωθεί η Επανάσταση μέσα από την ενότητα και την οργάνωση.
Η Εκλογή του Κυβερνήτη: Η σημαντικότερη απόφαση ήταν η εκλογή του Ιωάννη Καποδίστρια ως πρώτου Κυβερνήτη της Ελλάδας για επτά χρόνια. Οι Έλληνες παραδέχτηκαν ουσιαστικά ότι χρειαζόταν μια προσωπικότητα διεθνούς κύρους για να βάλει τάξη στο εσωτερικό χάος.
Το Σύνταγμα της Τροιζήνας (Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος): Ψηφίστηκε ένα από τα πιο δημοκρατικά και φιλελεύθερα συντάγματα της εποχής του. Για πρώτη φορά διακηρύχθηκε ότι «η κυριαρχία ενυπάρχει εις το Έθνος, πάσα εξουσία πηγάζει εξ αυτού», βάζοντας τις βάσεις για το σύγχρονο ελληνικό κράτος.
Ξένη ηγεσία στο στρατό: Σε μια προσπάθεια να σταματήσουν οι έριδες μεταξύ των Ελλήνων οπλαρχηγών, διορίστηκαν οι Άγγλοι Τσουρτς (στην ξηρά) και Κόχραν (στη θάλασσα) ως αρχηγοί των δυνάμεων.
Η Σύνδεση με το Ναβαρίνο
Χωρίς τη θυσία του Μεσολογγίου, η Ναυμαχία του Ναβαρίνου μάλλον δεν θα είχε συμβεί ποτέ. Το Μεσολόγγι «αγιοποίησε» τον ελληνικό αγώνα και μετέτρεψε μια τοπική επανάσταση σε ζήτημα παγκόσμιας ηθικής.
Τι απέμεινε; Μετά το Μεσολόγγι, η Επανάσταση έπνεε τα λοίσθια στρατιωτικά. Ο Ιμπραήμ έλεγχε σχεδόν όλο τον Μοριά. Όμως, η διπλωματία είχε πάρει φωτιά.
Φτάνουμε λοιπόν στην 20ή Οκτωβρίου 1827, στη Ναυμαχία του Ναβαρίνου. Είναι η στιγμή που η μοίρα της Ελλάδας κρίθηκε στη θάλασσα, όχι από ελληνικά χέρια, αλλά από τα κανόνια των Μεγάλων Δυνάμεων.
Το Ναβαρίνο ήταν ένα «διπλωματικό ατύχημα» που κατέληξε σε θρίαμβο.
Η Συνθήκη του Λονδίνου (Ιούλιος 1827)
Η Αγγλία, η Γαλλία και η Ρωσία, πιεσμένες από τη θυσία του Μεσολογγίου και θέλοντας να προλάβουν η μία την άλλη στην επιρροή τους στην Ανατολή, υπέγραψαν μια συνθήκη.
Η εντολή: Έστειλαν τους στόλους τους στο Ναβαρίνο (Πύλο) με την εντολή να επιβάλουν ανακωχή μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων.
Οι ναύαρχοι (Κόδριγκτον, Δεριγνύ, Χέιδεν) είχαν εντολή να μη χρησιμοποιήσουν βία, εκτός αν ήταν απολύτως απαραίτητο.
Το "Τυχαίο" Ξεκίνημα
Ο τουρκοαιγυπτιακός στόλος του Ιμπραήμ ήταν αγκυροβολημένος μέσα στον κόλπο. Οι τρεις στόλοι των Μεγάλων Δυνάμεων μπήκαν στο λιμάνι για να επιδείξουν ισχύ.
Το μοιραίο περιστατικό: Μια αγγλική λέμβος πλησίασε ένα τουρκικό πλοίο για να ζητήσει να απομακρυνθεί ένα πυρπολικό. Οι Τούρκοι πυροβόλησαν και σκότωσαν έναν Άγγλο αξιωματικό.
Η αλυσιδωτή αντίδραση: Μέσα σε λίγα λεπτά, τα κανόνια άρχισαν να βροντούν. Λόγω της στενότητας του κόλπου, η ναυμαχία έγινε σε απόσταση αναπνοής.
Η Ολική Καταστροφή
Ο στόλος του Ιμπραήμ κυριολεκτικά εξαυλώθηκε.
Η λεπτομέρεια: Τα ευρωπαϊκά πλοία ήταν πολύ πιο σύγχρονα και βαριά εξοπλισμένα. Μέσα σε τέσσερις ώρες, 60 τουρκοαιγυπτιακά πλοία βυθίστηκαν και 6.000 άνδρες έχασαν τη ζωή τους.
Η ελληνική πλευρά: Οι Έλληνες δεν συμμετείχαν στη ναυμαχία, αλλά την παρακολουθούσαν από τα γύρω βουνά με κομμένη την ανάσα. Όταν είδαν τον κόλπο να γεμίζει συντρίμμια, κατάλαβαν ότι ο Ιμπραήμ δεν μπορούσε πια να ανεφοδιαστεί.
Το «Ένδοξο Ατύχημα»
Όταν τα νέα έφτασαν στην Αγγλία, η κυβέρνηση δεν χάρηκε! Ονόμασαν τη ναυμαχία «ατυχές γεγονός» (untoward event), γιατί δεν ήθελαν να διαλύσουν τελείως την Οθωμανική Αυτοκρατορία, φοβούμενοι ότι θα γινόταν πολύ ισχυρή η Ρωσία.
Η ειρωνεία: Ο ναύαρχος Κόδριγκτον σχεδόν τιμωρήθηκε επειδή νίκησε! Όμως για την Ελλάδα, το «ατύχημα» αυτό ήταν το τέλος του εφιάλτη. Ο Ιμπραήμ ήταν πλέον παγιδευμένος στον Μοριά χωρίς πλοία.
Η Σύνδεση με τον Καποδίστρια
Το Ναβαρίνο άνοιξε τον δρόμο για να έρθει ο Ιωάννης Καποδίστριας ως ο πρώτος Κυβερνήτης. Η Ελλάδα ήταν πλέον υπό την προστασία των Μεγάλων Δυνάμεων και ο Σουλτάνος αναγκάστηκε να υποχωρήσει.
Ο Ιωάννης Καποδίστριας έφτασε στο Ναύπλιο τον Ιανουάριο του 1828. Δεν ήρθε απλώς για να κυβερνήσει, αλλά για να αναστήσει έναν «σκελετό» κράτους.
Ο κορυφαίος διπλωμάτης της Ευρώπης, πρώην Υπουργός Εξωτερικών του Τσάρου, βρέθηκε σε μια χώρα όπου οι άνθρωποι πεινούσαν, οι δρόμοι ήταν γεμάτοι ληστές και οι οπλαρχηγοί τσακώνονταν ακόμα για τα λάφυρα.
Η «Δικτατορία» της Ανάγκης
Ο Καποδίστριας κατάλαβε αμέσως ότι το σύνταγμα της Επιδαύρου ήταν «στα χαρτιά».
Πίστευε ότι η Ελλάδα ήταν ένα παιδί που χρειαζόταν κηδεμόνα πριν μάθει να περπατάει δημοκρατικά. Αυτό όμως εξόργισε τους πολιτικούς που είχαν συνηθίσει να έχουν εξουσία.
Η Κατάλυση του Συντάγματος
Μόλις έφτασε, το πρώτο πράγμα που έκανε ήταν να καταργήσει το Σύνταγμα της Τροιζήνας (το οποίο ήταν εξαιρετικά δημοκρατικό για την εποχή).
Η δικαιολογία του: Υποστήριζε ότι όσο η χώρα βρισκόταν σε πόλεμο και επικρατούσε χάος, δεν μπορούσαν να γίνονται εκλογές και ατέρμονες συζητήσεις στη Βουλή.
Η πράξη: Δημιούργησε το «Πανελλήνιον», ένα σώμα 27 συμβούλων, οι οποίοι όμως διορίζονταν από τον ίδιο. Ουσιαστικά, ο Καποδίστριας αποφάσιζε και το Πανελλήνιον απλώς επικύρωνε.
Η Μάχη με την Πείνα: Η Πατάτα και η Εκπαίδευση
Ο Καποδίστριας δεν ασχολήθηκε μόνο με τα μεγάλα, αλλά και με τα καθημερινά.
Η Πατάτα: Λέγεται ότι για να πείσει τους Έλληνες να φάνε πατάτες (που τις έβλεπαν με καχυποψία), τις έβαλε σε φρουρούμενα καλάθια στο λιμάνι. Οι Έλληνες, πιστεύοντας ότι πρόκειται για κάτι πολύτιμο, άρχισαν να τις κλέβουν τη νύχτα – ακριβώς όπως το είχε σχεδιάσει ο Κυβερνήτης!
Το «Αλληλοδιδακτικό» Σχολείο: Ίδρυσε σχολεία όπου οι μεγαλύτεροι μαθητές δίδασκαν τους μικρότερους, γιατί δεν υπήρχαν δάσκαλοι.
Ο Στρατός: Προσπάθησε να μετατρέψει τα άτακτα σώματα των οπλαρχηγών σε Τακτικό Στρατό. Αυτό σήμαινε ότι οι οπλαρχηγοί δεν θα ήταν πια «τοπικοί βασιλιάδες», αλλά αξιωματικοί του κράτους.
Η Διπλωματική Νίκη: Τα Σύνορα
Ενώ ο Ιμπραήμ έφευγε (μετά την επέμβαση του γαλλικού στρατού του Μαιζόν), ο Καποδίστριας έδινε μάχη στους χάρτες.
Κατάφερε να πείσει τις Μεγάλες Δυνάμεις να επεκτείνουν τα σύνορα της Ελλάδας από τη γραμμή Αμβρακικού – Παγασητικού (Άρτα – Βόλος), αντί να περιοριστεί η Ελλάδα μόνο στην Πελοπόννησο.
Η Μάχη της Πέτρας (1829): Ο Δημήτριος Υψηλάντης έδωσε την τελευταία μάχη του αγώνα στη Βοιωτία, σφραγίζοντας την κυριαρχία στη Στερεά Ελλάδα.
Η Σύγκρουση με τους Τοπικούς «Ηγεμόνες»
Ο Καποδίστριας ήθελε ένα συγκεντρωτικό κράτος (μοντέλο Γαλλίας/Ρωσίας). Αυτό σήμαινε ότι οι προεστοί και οι καπεταναίοι έπρεπε να χάσουν τα προνόμιά τους.
Τα Τελωνεία: Οι Υδραίοι εφοπλιστές εισέπρατταν τους δασμούς για τους εαυτούς τους. Ο Καποδίστριας τους είπε: «Τα λεφτά ανήκουν στο κράτος».
Οι Φόροι: Οι Μανιάτες δεν είχαν πληρώσει ποτέ φόρους σε κανέναν. Ο Καποδίστριας έστειλε τον στρατό να τους αναγκάσει.
Το αποτέλεσμα: Για τους ολιγαρχικούς, ο Καποδίστριας ήταν ένας «ξένος» που ήρθε να τους επιβάλει ρωσικά συστήματα και να τους στερήσει την ελευθερία τους.
Η Λογοκρισία και η «Αστυνόμευση»
Για να διατηρήσει την τάξη, ο Καποδίστριας περιόρισε την ελευθερία του τύπου.
Η λεπτομέρεια: Έκλεισε εφημερίδες που του ασκούσαν κριτική (όπως ο «Απόλλων» στην Ύδρα) και παρακολουθούσε τις αλληλογραφίες των αντιπάλων του.
Η αντίδραση: Οι αντίπαλοί του τον αποκαλούσαν «Ρώσο ανθύπατο» και «τύραννο», κατηγορώντας τον ότι μετέφερε τον αυταρχισμό της τσαρικής Ρωσίας στην Ελλάδα.
Παρά τον αυταρχισμό του, ο Καποδίστριας ήταν ασκητικός.
Άρνηθηκε να πάρει τον μισθό του Κυβερνήτη, λέγοντας ότι «όταν οι Έλληνες πεινούν, εγώ δεν μπορώ να πληρώνομαι». Πούλησε μάλιστα την προσωπική του περιουσία για να αγοράσει τρόφιμα για τον λαό.
Πίστευε ότι αν έδινε αμέσως εξουσία στους προεστούς, αυτοί θα συνέχιζαν να εκμεταλλεύονται τους χωρικούς. Ήθελε πρώτα να μορφώσει τον λαό («να τον κάμει πολίτες») και μετά να του δώσει το δικαίωμα της ψήφου.
Το Μοιραίο Λάθος με τους Μαυρομιχάληδες
Η σύγκρουση με τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη ήταν το κερασάκι στην τούρτα.
Ο Καποδίστριας φυλάκισε τον Πετρόμπεη, τον ηγεμόνα της Μάνης, με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας.
Στη μανιάτικη κουλτούρα, η φυλάκιση του αρχηγού ήταν η μέγιστη προσβολή για την οικογένεια.
Η εκδίκηση: Ο αδελφός του (Κωνσταντίνος) και ο γιος του (Γεώργιος) ανέλαβαν να «ξεπλύνουν» την τιμή της οικογένειας με αίμα.
Η Δολοφονία: Στις 27 Σεπτεμβρίου 1831, έξω από την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο, ο Γεώργιος και ο Κωνσταντίνος Μαυρομιχάλης τον πυροβόλησαν και τον μαχαίρωσαν θανάσιμα.
Η Κληρονομιά
Με τον θάνατο του Καποδίστρια, η Ελλάδα βυθίστηκε ξανά στο χάος και τον εμφύλιο, μέχρι που οι Μεγάλες Δυνάμεις αποφάσισαν να στείλουν τον Όθωνα ως βασιλιά για να επιβάλει την τάξη.
Όμως, ο Καποδίστριας είχε προλάβει να βάλει τις βάσεις: νόμισμα (τον Φοίνικα), δικαστήρια, σχολεία και κρατική οργάνωση.
Ο θάνατός του ήταν μια τραγωδία: οι Έλληνες σκότωσαν τον μοναδικό άνθρωπο που είχε το κύρος να τους κάνει πραγματικό κράτος στη διεθνή σκηνή. Μετά από αυτόν, η Ελλάδα έχασε την αυτονομία της και παραδόθηκε στις ορέξεις των Βαυαρών και των ξένων δυνάμεων.
Η δολοφονία του Καποδίστρια ήταν το σύνθημα για μια νέα περίοδο χάους. Ο Κολοκοτρώνης, που είχε βρει στον Καποδίστρια τον ηγέτη που πάντα οραματιζόταν, βρέθηκε ξαφνικά στο στόχαστρο των παλιών του εχθρών.
Η αντίδραση του Κολοκοτρώνη στη δολοφονία
Όταν ο Κολοκοτρώνης έμαθε τα νέα για τον φόνο του Κυβερνήτη, συγκλονίστηκε. Παρά τις κατά καιρούς διαφωνίες τους, ο «Γέρος» σεβόταν βαθύτατα τον Καποδίστρια.
Λέγεται ότι όταν είδε το νεκρό σώμα του Καποδίστρια, δάκρυσε και είπε ότι η Ελλάδα έχασε το κεφάλι της.
Ενώ η χώρα βυθίστηκε στον εμφύλιο (οι «Καποδιστριακοί» εναντίον των «Συνταγματικών»), ο Κολοκοτρώνης προσπάθησε να κρατήσει την ψυχραιμία του, αλλά οι αντίπαλοί του τον έβλεπαν πλέον ως τον τελευταίο ισχυρό υποστηρικτή του καθεστώτος που έπρεπε να εξοντωθεί.
Η Δίκη του Κολοκοτρώνη (1834)
Με τον ερχομό του ανήλικου βασιλιά Όθωνα, την εξουσία άσκησε η Αντιβασιλεία (τρεις Βαυαροί: Άρμανσμπεργκ, Μάουρερ, Έιντεκ). Αυτοί οι άνθρωποι, φοβισμένοι από τη δύναμη του Κολοκοτρώνη και παρασυρμένοι από τις ίντριγκες των πολιτικών (του Μαυροκορδάτου και του Κωλέττη), αποφάσισαν να τον βγάλουν από τη μέση.
Η Κατηγορία: Τον κατηγόρησαν για εσχάτη προδοσία και συνωμοσία κατά του Βασιλιά. Ισχυρίστηκαν ότι ο Κολοκοτρώνης έστελνε μυστικές επιστολές στη Ρωσία για να ανατρέψει τον Όθωνα.
Η Σύλληψη: Τον συνέλαβαν και τον έκλεισαν στο κάστρο του Παλαμηδίου, σε ένα σκοτεινό και υγρό κελί, τον ίδιο άνθρωπο που είχε απελευθερώσει τη χώρα.
Η Δίκη-Παρωδία και οι Ήρωες Δικαστές
Η δίκη έγινε στο Ναύπλιο και ήταν γεμάτη από ψευδομάρτυρες. Όμως, η ιστορία έμεινε ζωντανή χάρη σε δύο έντιμους δικαστές: τον Αναστάσιο Πολυζωίδη και τον Γεώργιο Τερτσέτη.
Η Απόφαση: Οι Βαυαροί πίεσαν τους δικαστές να υπογράψουν την καταδίκη του Κολοκοτρώνη σε θάνατο.
Η Άρνηση: Ο Πολυζωίδης (πρόεδρος του δικαστηρίου) και ο Τερτσέτης αρνήθηκαν να υπογράψουν, γνωρίζοντας ότι οι κατηγορίες ήταν ανυπόστατες. Οι Βαυαροί τους απείλησαν, τους έσυραν από τα ρούχα και τους πίεσαν σωματικά, αλλά εκείνοι φώναζαν: «Η συνείδησίς μου δεν μου επιτρέπει να υπογράψω την καταδίκη του ήρωος!»
Η Καταδίκη και η Χάρη
Τελικά, η απόφαση βγήκε με πλειοψηφία (3-2). Ο Κολοκοτρώνης καταδικάστηκε σε θάνατο.
Η αντίδραση του Κολοκοτρώνη: Όταν του ανακοίνωσαν την ποινή, έκανε τον σταυρό του και είπε: «Κύριε ελέησον. Τι σου έκανα, πατρίδα, για να με σκοτώσεις;»
Η Χάρη: Η κατακραυγή του λαού ήταν τόσο μεγάλη που ο Όθωνας (μόλις ενηλικιώθηκε) μετέτρεψε την ποινή σε ισόβια κάθειρξη και τελικά του έδωσε χάρη το 1835.
Το Τέλος του Γέρου του Μοριά
Ο Κολοκοτρώνης πέρασε τα τελευταία του χρόνια στο σπίτι του στην Αθήνα (κοντά στην πλατεία Κλαυθμώνος).
Η Συμφιλίωση: Πριν πεθάνει, κάλεσε όλους τους παλιούς του εχθρούς και τους ζήτησε συγχώρεση, λέγοντας ότι όλα έγιναν για την πατρίδα.
Ο Θάνατος: Πέθανε το 1843, λίγο μετά από έναν χορό στα ανάκτορα. Η κηδεία του ήταν η μεγαλύτερη που είχε δει ποτέ η Ελλάδα, με χιλιάδες κόσμου να ακολουθεί τον άνθρωπο που έγινε το σύμβολο της λευτεριάς.
Η τύχη των υπόλοιπων πρωταγωνιστών της Επανάστασης μετά την απελευθέρωση είναι μια ιστορία που ανακατεύει τη δικαίωση με την πικρία. Πολλοί από αυτούς που έδωσαν τα πάντα βρέθηκαν στο περιθώριο του νέου «βασιλείου», ενώ άλλοι κατάφεραν να ενταχθούν στο νέο σύστημα.
Ας δούμε τι απέγιναν οι πιο εμβληματικές μορφές:
Νικηταράς (Ο Τουρκοφάγος): Η μεγαλύτερη αδικία
Η περίπτωση του Νικηταρά είναι η πιο θλιβερή. Παρόλο που ήταν ο ήρωας των Δερβενακίων και ο άνθρωπος που αρνήθηκε να πάρει λάφυρα, η Αντιβασιλεία τον αντιμετώπισε ως εχθρό.
Η Φυλάκιση: Συνελήφθη μαζί με τον Κολοκοτρώνη και φυλακίστηκε στην Αίγινα. Οι κακουχίες στη φυλακή κατέστρεψαν την υγεία του και έχασε σχεδόν τελείως την όρασή του.
Η Ζητιανιά: Όταν αποφυλακίστηκε, το κράτος δεν του έδωσε σύνταξη. Ο ήρωας που έτρεμαν οι Τούρκοι κατέληξε να ζητιανεύει έξω από την εκκλησία της Ευαγγελίστριας στον Πειραιά (του είχε δοθεί επίσημη «άδεια επαιτείας» από το κράτος κάθε Παρασκευή!).
Το Τέλος: Πέθανε φτωχός και ξεχασμένος το 1849.
Μακρυγιάννης: Ο φύλακας της Δημοκρατίας
Ο Μακρυγιάννης δεν εφησύχασε ποτέ. Μετά την Επανάσταση, έγινε ο κύριος εκφραστής της λαϊκής δυσαρέσκειας κατά του αυταρχισμού του Όθωνα.
Η 3η Σεπτεμβρίου: Ήταν ο πρωτεργάτης της επανάστασης του 1843, που ανάγκασε τον Όθωνα να παραχωρήσει Σύνταγμα.
Τα Απομνημονεύματα: Αφιέρωσε τα τελευταία χρόνια του στο να γράψει την ιστορία του αγώνα (έμαθε γράμματα γέρος μόνο και μόνο για να τα καταγράψει), αφήνοντάς μας ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της νεοελληνικής γραμματείας.
Κωνσταντίνος Κανάρης: Ο ένδοξος πολιτικός
Σε αντίθεση με άλλους, ο Κανάρης κατάφερε να έχει μια λαμπρή πορεία και στο νέο κράτος. Ο «μπουρλοτιέρης» των Ψαρών έγινε σύμβολο της εθνικής ενότητας.
Η Πολιτική: Έγινε ναύαρχος και υπηρέτησε ως Πρωθυπουργός της Ελλάδας πολλές φορές.
Η Υστεροφημία: Πέθανε εν ενεργεία Πρωθυπουργός το 1877, έχοντας την καθολική εκτίμηση όλων των Ελλήνων και των ξένων δυνάμεων.
Ανδρέας Μιαούλης: Ο πιστός του Στέμματος
Ο ναύαρχος του στόλου παρέμεινε στενός συνεργάτης του Καποδίστρια και αργότερα του Όθωνα.
Η Σύγκρουση: Είχε ένα «μελανό» σημείο κατά τη διάρκεια των εμφυλίων, όταν ανατίναξε τη φρεγάτα «Ελλάς» στον Πόρο για να μην πέσει στα χέρια της κυβέρνησης του Καποδίστρια, μια πράξη που συζητιέται μέχρι σήμερα.
Το Τέλος: Πέθανε το 1835 και τάφηκε με μεγάλες τιμές στον Πειραιά, στην ακτή που σήμερα φέρει το όνομά του (Ακτή Μιαούλη).
Λασκαρίνα Μπουμπουλίνα και Μαντώ Μαυρογένους
Οι δύο μεγάλες κυρίες της Επανάστασης είχαν τραγικό τέλος.
Μπουμπουλίνα: Δολοφονήθηκε το 1825 στις Σπέτσες, όχι από εχθρούς, αλλά σε μια οικογενειακή βεντέτα που δεν είχε σχέση με τον πόλεμο.
Μαντώ Μαυρογένους: Αφού ξόδεψε όλη την τεράστια περιουσία της για τον αγώνα, κατέληξε φτωχή και απομονωμένη στην Πάρο, όπου πέθανε το 1840 από πανούκλα, παραμελημένη από το επίσημο κράτος.
Όπως είχε πει και ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης:
«Η πατρίδα μας είναι σαν τη μάνα που τρώει τα παιδιά της».
Οι προεστοί (ή κοτζαμπάσηδες), σε αντίθεση με πολλούς οπλαρχηγούς που κατέληξαν στη φυλακή ή στην ανέχεια, ήταν οι μεγάλοι «επιζώντες» της Επανάστασης. Κατάφεραν να μετατρέψουν την παλιά οθωμανική τους δύναμη σε πολιτική ισχύ στο νέο ελληνικό κράτος.
Από «Κοτζαμπάσηδες» έγιναν «Πολιτικοί»
Οι μεγάλες οικογένειες των προεστών (όπως οι Ζαΐμηδες, οι Λόντοι, οι Μαυρομιχάληδες) κατάλαβαν γρήγορα ότι το μέλλον δεν ήταν στα ταμπούρια, αλλά στα υπουργικά γραφεία.
Η συνέχεια: Πολλά μέλη αυτών των οικογενειών έγιναν βουλευτές, υπουργοί, ακόμη και Πρωθυπουργοί. Για παράδειγμα, ο Ανδρέας Ζαΐμης και ο Ανδρέας Λόντος παρέμειναν στην πρώτη γραμμή της πολιτικής ζωής για δεκαετίες.
Το δίκτυο: Διατήρησαν τα δίκτυα επιρροής τους στα χωριά. Ο κόσμος συνέχισε να τους βλέπει ως τοπικούς ηγέτες, κι εκείνοι εξασφάλιζαν ψήφους για να ελέγχουν την κεντρική εξουσία στην Αθήνα.
Η σύγκρουση με τον Όθωνα και η «3η Σεπτεμβρίου»
Όταν ήρθαν οι Βαυαροί με τον Όθωνα, προσπάθησαν να δημιουργήσουν ένα συγκεντρωτικό κράτος που θα περιόριζε τη δύναμη των προεστών.
Η αντίδραση: Οι προεστοί δεν το δέχτηκαν. Συμμάχησαν με οπλαρχηγούς (όπως ο Μακρυγιάννης) στην επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843.
Ο στόχος: Δεν το έκαναν μόνο για τη δημοκρατία, αλλά κυρίως για να αναγκάσουν τον Όθωνα να τους δώσει ξανά ρόλο στη διακυβέρνηση μέσω του Κοινοβουλίου. Τα κατάφεραν, και έτσι οι παλιές οικογένειες έγιναν οι στυλοβάτες του νέου κοινοβουλευτισμού.
Η Οικονομική τους επιφάνεια
Ενώ ο Νικηταράς ζητιάνευε, οι προεστοί κατάφεραν:
Να διατηρήσουν τις μεγάλες εκτάσεις γης που είχαν από πριν ή να αποκτήσουν νέες (τις λεγόμενες «εθνικές γαίες»).
Να αξιοποιήσουν τις αποζημιώσεις που έδωσε το κράτος για τις θυσίες τους στον αγώνα.
Οι «Τρεις Παρατάξεις» (Τα Ξενικά Κόμματα)
Οι προεστοί χωρίστηκαν στα τρία κόμματα που κυριαρχούσαν τότε, ανάλογα με τα συμφέροντά τους και τη σχέση τους με τις Μεγάλες Δυνάμεις:
Αγγλικό Κόμμα: (Μαυροκορδάτος) - Το προτιμούσαν οι εφοπλιστές και πολλοί προεστοί.
Γαλλικό Κόμμα: (Κωλέττης) - Το προτιμούσαν πολλοί Ρουμελιώτες οπλαρχηγοί και προεστοί.
Ρωσικό Κόμμα: (Κολοκοτρώνης/Μεταξάς) - Το προτιμούσαν οι συντηρητικοί και η Εκκλησία.
Η Κληρονομιά: Οι Πολιτικές Δυναστείες
Πολλές από τις οικογένειες των προεστών δημιούργησαν «τζάκια» (πολιτικές δυναστείες) που κυβέρνησαν την Ελλάδα για πάνω από έναν αιώνα. Αν δεις τα ονόματα των Πρωθυπουργών και των Υπουργών μέχρι και τον 20ό αιώνα, θα βρεις ξανά και ξανά τα ίδια επίθετα που πρωταγωνιστούσαν στην Επανάσταση του 1821.
Η Οικογένεια Ζαΐμη (Αχαΐα)
Ίσως το πιο κλασικό παράδειγμα. Ξεκίνησαν ως ισχυροί προεστοί των Καλαβρύτων.
Ανδρέας Ζαΐμης: Ηγετική μορφή της Επανάστασης και πρόεδρος της κυβέρνησης το 1826.
Θρασύβουλος Ζαΐμης: Γιος του Ανδρέα, έγινε δύο φορές Πρωθυπουργός (1869, 1871).
Αλέξανδρος Ζαΐμης: Εγγονός του Ανδρέα, ο οποίος υπηρέτησε ως Πρωθυπουργός, Ύπατος Αρμοστής της Κρήτης και Πρόεδρος της Δημοκρατίας μέχρι το 1935!
Η Οικογένεια Μαυρομιχάλη (Μάνη)
Οι ηγεμόνες της Μάνης. Παρά τη σύγκρουση με τον Καποδίστρια, παρέμειναν στην κορυφή.
Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης: Ο αρχηγός της οικογένειας στην Επανάσταση.
Κυριακούλης Π. Μαυρομιχάλης: Εγγονός του Πετρόμπεη, έγινε Πρωθυπουργός το 1909.
Μέχρι σήμερα, το όνομα Μαυρομιχάλη εμφανίζεται συχνά στην πολιτική ζωή της Λακωνίας και της Ελλάδας.
Η Οικογένεια Κουντουριώτη (Ύδρα)
Εκπροσωπούσαν την εφοπλιστική δύναμη και τον πλούτο της Ύδρας.
Γεώργιος Κουντουριώτης: Πρόεδρος της κυβέρνησης κατά τον Εμφύλιο και αργότερα Πρωθυπουργός επί Όθωνα.
Παύλος Κουντουριώτης: Εγγονός του Γεωργίου, ο ναύαρχος των Βαλκανικών Πολέμων και πρώτος Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας το 1924.
Η Οικογένεια Τρικούπη (Μεσολόγγι)
Αν και δεν ήταν παραδοσιακοί κοτζαμπάσηδες, ήταν «αριστοκρατία των γραμμάτων» και της πολιτικής.
Σπυρίδων Τρικούπης: Ιστορικός, πολιτικός και πρώτος Πρωθυπουργός του ελληνικού κράτους (1833).
Χαρίλαος Τρικούπης: Ο γιος του, ένας από τους σημαντικότερους Πρωθυπουργούς του 19ου αιώνα, που εκτέλεσε τεράστια έργα (σιδηρόδρομος, Διώρυγα Κορίνθου).
Η Οικογένεια Δεληγιάννη (Γορτυνία)
Αντίπαλοι του Κολοκοτρώνη στην Πελοπόννησο.
Αναγνώστης Δεληγιάννης: Ισχυρότατος προεστός κατά την Επανάσταση.
Θεόδωρος Δηλιγιάννης: Ο διάσημος πολιτικός αντίπαλος του Χαρίλαου Τρικούπη στα τέλη του 19ου αιώνα (δολοφονήθηκε το 1905 έξω από τη Βουλή).
Αυτά τα «τζάκια» είχαν τρία πράγματα που έλειπαν από τους απλούς οπλαρχηγούς:
Γη και Χρήμα: Είχαν την οικονομική βάση για να χρηματοδοτούν προεκλογικές εκστρατείες.
Μόρφωση και Διασυνδέσεις: Ήξεραν να μιλούν με τους ξένους πρέσβεις και να κινούνται στα σαλόνια.
Πελατειακές Σχέσεις: Οι χωρικοί εξαρτιόνταν από αυτούς (για δουλειές, δάνεια, προστασία), οπότε τους ψήφιζαν «τυφλά» για γενιές.
Η Εκκλησία: Από την Επανάσταση στο Αυτοκέφαλο
Το 1833 η Εκκλησία της Ελλάδος αποσχίστηκε από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως (έγινε Αυτοκέφαλη).
Αυτό έγινε με εντολή των Βαυαρών για να μην μπορεί ο Σουλτάνος (μέσω του Πατριάρχη) να επηρεάζει τους Έλληνες.
Η σημασία: Η Εκκλησία έγινε "κρατική", γεγονός που της έδωσε τεράστια δύναμη στην πολιτική ζωή, αλλά ταυτόχρονα την έκανε μέρος του πολιτικού συστήματος.
Το "Πεπρωμένο": Η Μεγάλη Ιδέα
Επειδή το πρώτο κράτος ήταν πολύ μικρό (μέχρι τη Λαμία), δημιουργήθηκε η Μεγάλη Ιδέα – το όραμα να ελευθερωθούν όλοι οι Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Αυτό το όραμα χρησιμοποιήθηκε συχνά από τα "τζάκια" για να αποσπούν την προσοχή του λαού από τη φτώχεια και τη διαφθορά.
