Quod Principi Placuit: Ο Νόμος Υποκαθιστά το Σπαθί. Η Μπολόνια πρωτοπορεί.

Quod principi placuit legis habet vigorem

Ό,τι αρέσει στον ηγεμόνα έχει ισχύ νόμου. Έτσι είναι; 

Το δίκαιο είναι εργαλείο, όχι ιδεολογική σημαία. Στην πραγματικότητα, οι νομικοί της Μπολόνιας συχνά προσπαθούσαν να ισορροπήσουν μεταξύ Πάπα, Αυτοκράτορα και τοπικών πόλεων.

Η Μπολόνια, γνωστή ως La Rossa για τα κόκκινα τούβλα και τις πορτοκαλί στέγες της, υπήρξε από τον Μεσαίωνα μια πόλη με έντονη πολιτική και ακαδημαϊκή ζωή. Θα αναφερθούμε στο δεύτερο προσωνυμιο της σε αυτό το κείμενο. La Dotta. Η λόγια. 

Από τον 12ο αιώνα, τάχθηκε υπέρ του Πάπα, υποστηρίζοντας τους Γουέλφους, στον αιώνιο αγώνα με τους Γιβελλίνους για την εξουσία στην Ιταλία. Οι Γουέλφοι υποστήριζαν την εκκλησία (Papal power), ενώ οι Γιβελλίνοι τον Αυτοκράτορα (Imperial power). Παρά την πολιτική της ταυτότητα, η Μπολόνια εξελίχθηκε σε σημαντικό ακαδημαϊκό κέντρο μέσω του Universitas Studii Bononiensis – του Πανεπιστημίου της Μπολόνιας, ιδρυθέντος το 1088, που έγινε γρήγορα κορυφαίο κέντρο διδασκαλίας του Corpus Iuris Civilis (Κώδικα του Ιουστινιανού, η συλλογή του ρωμαϊκού δικαίου).

Οι καθηγητές της Μπολόνιας, γνωστοί ως glossatores (“αυτοί που γράφουν glossae”), αναβίωσαν τον Κώδικα, προσθέτοντας glossae – σύντομα σχόλια ή επεξηγήσεις στα περιθώρια – που επέτρεπαν στους δικαστές και ηγεμόνες να κατανοούν και να εφαρμόζουν το ρωμαϊκό δίκαιο στην πράξη. Στον 14ο αιώνα εμφανίζονται οι commentatores (“αυτοί που σχολιάζουν”), που συνδύασαν το ρωμαϊκό δίκαιο με το jus canonicum (κανονικό ή εκκλησιαστικό δίκαιο) και τα τοπικά έθιμα, δημιουργώντας το λεγόμενο Ius Commune – το κοινό δίκαιο, έναν νομικό πυρήνα που επέτρεπε σε δικηγόρους, δικαστές και ηγεμόνες να μιλούν την ίδια νομική «γλώσσα» σε όλη την Ευρώπη. Πρακτικά, το Ius Commune παρείχε επιχειρήματα για να νομιμοποιηθεί η εξουσία: π.χ. οι βασιλιάδες μπορούσαν να στηρίζουν αποφάσεις τους στον Κώδικα, ενώ οι πόλεις μπορούσαν να υπερασπίζονται τα προνόμιά τους.

Παρά την έντονα γουελφική πολιτική ταυτότητα της πόλης, οι νομικοί της Μπολόνιας συνεργάζονταν συχνά με αυτοκράτορες, παρέχοντας επιχειρήματα και νομική νομιμοποίηση της εξουσίας τους. Αυτό δημιούργησε ένα παράδοξο: η Μπολόνια παρέμενε γουελφική και φιλοπαπική, αλλά ταυτόχρονα οι νομικοί της εξυπηρετούσαν κοσμικές εξουσίες όταν χρειάζονταν. Αυτή η στρατηγική – η αξιοποίηση της γνώσης και της θέσης της πόλης για επιρροή ανεξαρτήτως ποιος επικρατούσε πολιτικά – μπορεί να θεωρηθεί “Μακιαβελική”, καθώς συνδύαζε πρακτικότητα, ρεαλισμό και στρατηγική σκέψη χωρίς ηθικές προκαταλήψεις. Για παράδειγμα, το Πανεπιστήμιο προσέφερε υπηρεσίες νομικής συμβουλής στους Αυτοκράτορες, ενώ διατηρούσε την πολιτική του ανεξαρτησία και εξασφάλιζε φοιτητές, προνόμια και προστασία από κάθε πλευρά.

Η Μπολόνια, χάρη στη δουλειά των σχολών της, έγινε το κέντρο του Ius Commune, που επέτρεψε σε βασιλιάδες, πρίγκιπες και πόλεις να οργανώνουν τη διοίκηση και να νομιμοποιούν τις αποφάσεις τους με κοινά νομικά πρότυπα. Οι σχολές της Μπολόνιας έδωσαν τη μεθοδολογία και τη λογική που επέτρεψαν τη σταδιακή μετάβαση σε εθνικούς γραπτούς κώδικες, όπου οι νόμοι ήταν σαφείς, οργανωμένοι και εφαρμόσιμοι σε όλη τη χώρα. Αυτή η παράδοση κορυφώθηκε στον Code Civil / Ναπολεόντειο Κώδικα (1804), που βασίστηκε στη μεθοδολογία, την οργάνωση και την ανάλυση των σχολών της Μπολόνιας, και αποτέλεσε πρότυπο για τα σύγχρονα ευρωπαϊκά αστικά δίκαια.

Σήμερα, η Μπολόνια παραμένει σημαντικό πανεπιστημιακό και πολιτιστικό κέντρο. Το Πανεπιστήμιό της συνεχίζει να διδάσκει νόμους, διατηρώντας τη μεσαιωνική παράδοση της νομικής μελέτης και της ακαδημαϊκής ελευθερίας, ενώ η πόλη διατηρεί ζωντανή την ιστορία της με τα σύμβολα των πύργων, τα ιστορικά κτίρια και το έμβλημα με τον λευκό σταυρό σε κόκκινο φόντο. Από μια γουελφική πόλη του Μεσαίωνα, η Μπολόνια κατάφερε να αφήσει αποτύπωμα στην ιστορία του δικαίου που φτάνει μέχρι τη σύγχρονη Ευρώπη, επηρεάζοντας τον τρόπο που νομιμοποιούνται οι εξουσίες, οργανώνεται η κοινωνία και διδάσκεται το δίκαιο μέχρι σήμερα.