Ένα τραπέζι όπου οι μεγάλες δυνάμεις της εποχής ξανασχεδιάζουν τον χάρτη της Ευρώπης και της Μέσης Ανατολής, με την Οθωμανική Αυτοκρατορία να παρακολουθεί ανήμπορη τη διανομή των ιματίων της.
Λίγους μήνες πριν το Βερολίνο, η Ρωσία είχε ταπεινώσει τους Οθωμανούς στον Ρωσοτουρκικό Πόλεμο. Υπέγραψαν τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου, η οποία δημιουργούσε μια «Μεγάλη Βουλγαρία» υπό ρωσική επιρροή, που έφτανε μέχρι το Αιγαίο. Οι Άγγλοι και οι Αυστριακοί εξοργίστηκαν. Δεν ήθελαν τη Ρωσία να γίνει η απόλυτη κυρίαρχος των Βαλκανίων και να έχει πρόσβαση στις ζεστές θάλασσες.
Για να αποφευχθεί ένας γενικευμένος ευρωπαϊκός πόλεμος, συγκλήθηκε το Συνέδριο στο Βερολίνο (Ιούνιος-Ιούλιος 1878). Ο Γερμανός καγκελάριος Μπίσμαρκ αυτοαποκαλέστηκε «έντιμος μεσίτης», αν και στην πραγματικότητα κοίταζε πώς να κρατήσει τις ισορροπίες στην Ευρώπη προς όφελος της Γερμανίας.
Ενώ στο Βερολίνο συζητούσαν δημόσια για τα σύνορα της Βουλγαρίας και της Σερβίας, οι Βρετανοί (με πρωταγωνιστή τον πρωθυπουργό Μπέντζαμιν Ντισραέλι) έκαναν μια μυστική κίνηση.
Πριν καν αρχίσει το συνέδριο, υπέγραψαν τη Σύμβαση της Κωνσταντινούπολης (4 Ιουνίου 1878) με τον Σουλτάνο.
Οι Άγγλοι είπαν στον Σουλτάνο: «Θα σε στηρίξουμε στο Βερολίνο για να πάρεις πίσω κάποια εδάφη από τους Ρώσους, αλλά ως αντάλλαγμα θα μας δώσεις την Κύπρο».
Η τελική Συνθήκη του Βερολίνου «ψαλίδισε» τη Μεγάλη Βουλγαρία, έδωσε την ανεξαρτησία στη Σερβία, το Μαυροβούνιο και τη Ρουμανία, και την επικαρπία της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης στην Αυστροουγγαρία.
Η Κύπρος δεν αναφέρθηκε καν στην επίσημη Συνθήκη του Βερολίνου. Η μεταβίβασή της ήταν μια διμερής μυστική συμφωνία που ανακοινώθηκε στους υπόλοιπους αφού είχε ήδη «κλειδώσει».
Οι Βρετανοί πέτυχαν τρία πράγματα με μία κίνηση: Περιόρισαν τη Ρωσία χωρίς να ρίξουν ούτε μια σφαίρα.Έσωσαν προσωρινά την Οθωμανική Αυτοκρατορία, κρατώντας την ως «ανάχωμα». Πήραν την Κύπρο, αποκτώντας τη βάση που χρειάζονταν για να ελέγχουν το Σουέζ. Ο Σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β' ένιωθε τόσο πιεσμένος από τους Ρώσους, που υπέγραψε την παραχώρηση της Κύπρου μέσα σε λίγες ώρες, φοβούμενος ότι αν δεν το έκανε, οι Άγγλοι θα τον άφηναν στη μοίρα του.
Όταν η Μεγάλη Βρετανία «νοίκιασε» την Κύπρο από τον Σουλτάνο το 1878, συμφωνήθηκε ότι επειδή το νησί παρέμενε τυπικά υπό την κυριαρχία των Οθωμανών, οι Άγγλοι έπρεπε να δίνουν στον Σουλτάνο τα χρήματα που αυτός θα εισέπραττε αν συνέχιζε να έχει την Κύπρο.
Το Ποσό: Το «ενοίκιο» ορίστηκε στις £92.799 λίρες ετησίως. Για την εποχή εκείνη, ήταν ένα κολοσσιαίο ποσό, που αντιστοιχούσε σχεδόν στο 60%-70% των συνολικών εσόδων της Κύπρου.
Η Μεγάλη Απάτη: Οι Κύπριοι πίστευαν ότι οι Άγγλοι θα πλήρωναν αυτά τα χρήματα από το δικό τους ταμείο. Αντ' αυτού, οι Άγγλοι επέβαλαν βαρύτατη φορολογία στους Κύπριους για να μαζεύουν αυτό το ποσό.
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία χρωστούσε τεράστια ποσά σε Βρετανούς και Γάλλους τραπεζίτες από παλιά δάνεια (του 1855). Έτσι, η βρετανική κυβέρνηση κρατούσε τις £92.799 που μάζευε από τους φτωχούς Κύπριους αγρότες και τις έδινε απευθείας στους Βρετανούς ομολογιούχους για να ξεπληρώσει τα χρέη του Σουλτάνου.
Ιούλιος του 1878. Οι Βρετανοί αποβιβάζονται στη Λάρνακα με τις κόκκινες στολές τους, μέσα στην κάψα του κυπριακού καλοκαιριού. Η υποδοχή που τους επιφύλαξαν οι Έλληνες της Κύπρου ήταν κάτι παραπάνω από θερμή· ήταν πανηγυρική.
Η ιστορική προσφώνηση του Σωφρονίου
Όταν ο πρώτος Ύπατος Αρμοστής, ο Sir Garnet Wolseley, έφτασε στη Λευκωσία, τον υποδέχτηκε ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου, Σωφρόνιος. Τα λόγια του έμειναν στην ιστορία:
«Αποδεχόμεθα την μεταβολήν της διοικήσεως... Πιστεύομεν ότι η Μεγάλη Βρετανία θα βοηθήσει την Κύπρον, όπως εβοήθησε και τας Ιονίους Νήσους, ίνα ενωθώσι μετά της μητρός των Ελλάδος».
Οι Κύπριοι δεν έβλεπαν τους Άγγλους ως μόνιμους κυρίαρχους, αλλά ως το «όχημα» για την ελευθερία.
Είχαν το παράδειγμα των Επτανήσων: Το 1864, η Βρετανία είχε παραχωρήσει τα Επτάνησα στην Ελλάδα ως δώρο για την ανάρρηχηση του Γεωργίου Α' στον θρόνο. Οι Κύπριοι σκέφτηκαν: «Αφού το έκαναν στην Κέρκυρα, θα το κάνουν κι εδώ ».
Ο Wolseley, βέβαια, δεν απάντησε ποτέ επί της ουσίας.
Η προσδοκία του εκσυγχρονισμού
Μετά από 300 χρόνια οθωμανικής διοίκησης, η Κύπρος ήταν σε κακά χάλια:
Δικαιοσύνη: Το οθωμανικό σύστημα ήταν αργό και συχνά διεφθαρμένο. Υποδομές: Δεν υπήρχαν δρόμοι, λιμάνια ή νοσοκομεία. Φορολογία: Οι φόροι ήταν δυσβάσταχτοι και εισπράττονταν με αυθαίρετο τρόπο.
Οι Κύπριοι πίστευαν ότι οι «πολιτισμένοι Εγγλέζοι» θα έφερναν ευρωπαϊκό αέρα, δικαιοσύνη και χρήμα στο νησί.
Η γρήγορη απογοήτευση (The Reality Check)
Ο «μήνας του μέλιτος» κράτησε πολύ λίγο. Οι Κύπριοι κατάλαβαν γρήγορα τρία πράγματα που τους προσγείωσαν ανώμαλα:
Ο Φόρος Υποτελείας: Οι Άγγλοι συνέχισαν να εισπράττουν τους παλιούς οθωμανικούς φόρους για να πληρώνουν το «ενοίκιο» στον Σουλτάνο. Το νησί παρέμενε φτωχό γιατί τα λεφτά έφευγαν έξω.
Η Στρατηγική: Οι Βρετανοί ξεκαθάρισαν ότι η Κύπρος ήταν "military depot" (στρατιωτική αποθήκη) και όχι μια περιοχή που σκόπευαν να χαρίσουν.
Η Διοίκηση: Αντί για ελευθερία, έφεραν μια αυστηρή αποικιακή γραφειοκρατία. Οι Άγγλοι αξιωματούχοι κοιτούσαν τους ντόπιους (Έλληνες και Τούρκους) με την κλασική αποικιοκρατική υπεροψία.
Οι Τουρκοκύπριοι, από την άλλη, ένιωθαν μπερδεμένοι. Από τη μια έχαναν την προνομιακή τους θέση ως η «κυρίαρχη τάξη» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, από την άλλη προτιμούσαν τους Άγγλους από μια πιθανή ένωση με την Ελλάδα.
Οι «Μπλε Βίβλοι» (Blue Books) των Βρετανών
Οι Βρετανοί διοικητές έστελναν κάθε χρόνο στο Λονδίνο αναλυτικές εκθέσεις.
Τι λένε: Περιγράφουν μια Κύπρο εξαθλιωμένη από την οθωμανική παραμέληση. Αναφέρουν χαρακτηριστικά την έλλειψη δέντρων (λόγω υλοτομίας για καύσιμα), τους κακούς δρόμους και τις αρρώστιες (ελονοσία).
Η μαρτυρία: Ο Sir Garnet Wolseley έγραφε στο ημερολόγιό του ότι η Λευκωσία του φαινόταν «βρώμικη και παρακμιακή», αλλά στρατηγικά «ένα αβύθιστο αεροπλανοφόρο» (αν και τότε δεν υπήρχαν αεροπλάνα), εννοούσε βάση.
Αμέσως μετά την άφιξη των Άγγλων, η ελευθεροτυπία άνθισε. Εφημερίδες όπως ο «Κυπριακός Φύλαξ» και η «Ελευθερία» (από τις αρχές του 1900) είναι γεμάτες από:
Πύρινα άρθρα για την Ένωση.
Παράπονα για τον Φόρο Υποτελείας (το «ενοίκιο» που λέγαμε).
Γελοιογραφίες που δείχνουν τον Κύπριο αγρότη να κουβαλάει στην πλάτη του τον Άγγλο αξιωματούχο και τον Τούρκο φοροεισπράκτορα.
Τα «Οκτωβριανά» του 1931 (Η πρώτη μεγάλη εξέγερση)
Εδώ έχουμε συγκλονιστικές μαρτυρίες. Το 1931, οι Κύπριοι ξεσηκώθηκαν αυθόρμητα και έκαψαν το Κυβερνείο στη Λευκωσία.
Μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων: Υπάρχουν καταγραφές για το πώς το πλήθος, με επικεφαλής τον Μητροπολίτη Κιτίου Νικόδημο Μυλωνά, πορεύτηκε προς το Κυβερνείο.
Χιλιάδες κόσμου μαζεύτηκαν στην Εμπορική Λέσχη Λευκωσίας. Μετά από φλογερές ομιλίες, το πλήθος, κρατώντας ελληνικές σημαίες και ψάλλοντας τον Εθνικό Ύμνο, πορεύτηκε προς το Κυβερνείο. Οι μαρτυρίες περιγράφουν πώς οι διαδηλωτές άρχισαν να ρίχνουν πέτρες και μετά δαυλούς. Το ξύλι Κυβερνείο τυλίχθηκε στις φλόγες. Ο κυβερνήτης Storrs γλίτωσε την τελευταία στιγμή, αλλά η βιβλιοθήκη του και τα αρχεία του έγιναν στάχτη.
Η βρετανική καταστολή: Οι αναφορές των αστυνομικών περιγράφουν τη στιγμή που άνοιξαν πυρ κατά του πλήθους, σκοτώνοντας τον πρώτο νεκρό του αγώνα, τον 15χρονο Ονούφριο Κληρίδη, ένα 15χρονο μαθητή. Η βία της εκείνης της νύχτας οδήγησε στην «Παλμεροκρατία», την πιο σκληρή περίοδο λογοκρισίας και διωγμών.
Οι «ποιητάρηδες» της Κύπρου κατέγραφαν τα γεγονότα σε έμμετρα φυλλάδια που μοίραζαν στα πανηγύρια.
Υπάρχουν ποιήματα που θρηνούν για τη φτώχεια των μεταλλωρύχων (π.χ. στο μεταλλείο του Σκουριώτισσας, όπου οι συνθήκες ήταν μεσαιωνικές).
Κώστας Μόντης: Αν και μεταγενέστερος, στο έργο του «Κλειστές Πόρτες» περιγράφει την ψυχολογία του Κύπριου εκείνης της περιόδου που ένιωθε ξένος στον τόπο του.
Μια «φωνή» που ξεχωρίζει: Winston Churchill (1907)
Ο Τσόρτσιλ επισκέφθηκε την Κύπρο ως Υφυπουργός Αποικιών το 1907. Στην ομιλία του στο Νομοθετικό Συμβούλιο παραδέχτηκε κάτι που σπάνια έλεγαν οι Άγγλοι:
«Είναι εύλογο το αίτημα των Ελλήνων της Κύπρου για την Ένωση... είναι ένα συναίσθημα ευγενές και πατριωτικό».
Φυσικά, όταν έγινε Πρωθυπουργός, «ξέχασε» αυτές τις δηλώσεις, αλλά η μαρτυρία της επίσκεψής του δείχνει ότι οι Άγγλοι ήξεραν πολύ καλά τι ήθελε ο λαός από την πρώτη στιγμή.
Οι «Σκλάβοι» των Μεταλλείων (Σκουριώτισσα)
Η Κύπρος ήταν η «αποθήκη» χαλκού και αμιάντου. Οι μαρτυρίες των εργατών στα μεταλλεία (κυρίως της αμερικανικής CMC στη Σκουριώτισσα) περιγράφουν συνθήκες γαλέρας:
Η εργασία: Δούλευαν 10-12 ώρες την ημέρα μέσα σε σκοτεινές στοές, χωρίς μέτρα ασφαλείας.
Η πρώτη απεργία (1936): Μια συγκλονιστική μαρτυρία από την εφημερίδα «Ελευθερία» (19/8/1936) περιγράφει πώς οι εργάτες παράτησαν τα εργαλεία τους και βγήκαν έξω απαιτώντας ανθρώπινες συνθήκες. Οι Άγγλοι τους θεωρούσαν «αναλώσιμους».
Ο «θάνατος στη σήραγγα»: Υπάρχουν λαϊκές αφηγήσεις για σήραγγες που κατέρρεαν και έθαβαν ζωντανούς ολόκληρες ομάδες εργατών, με την εταιρεία να προσπαθεί συχνά να το αποσιωπήσει.
Η Παλμεροκρατία (1933-1939) ήταν ίσως η πιο σκοτεινή και καταπιεστική περίοδος της βρετανικής κυριαρχίας. Πήρε το όνομά της από τον Κυβερνήτη Ρίτμοντ Πάλμερ, ο οποίος στάλθηκε στο νησί με μια ξεκάθαρη εντολή: «Τσακίστε το φρόνημα των Κυπρίων».
Μετά την εξέγερση του 1931 (τα Οκτωβριανά), οι Άγγλοι αποφάσισαν ότι η «ευγένεια» τελείωσε. Επέβαλαν ένα καθεστώς που θύμιζε δικτατορία .
Απαγόρευση της Ελληνικής Σημαίας: Ήταν παράνομο να την υψώσεις, ακόμα και να την έχεις σπίτι σου.
Λογοκρισία στον Τύπο: Οι εφημερίδες έβγαιναν με λευκά κενά εκεί που οι λογοκριτές έκοβαν κείμενα. Απαγορευόταν ακόμα και η λέξη «Ένωσις».
Έλεγχος στα Σχολεία: Οι δάσκαλοι έπρεπε να εγκρίνονται από την κυβέρνηση. Η διδασκαλία της Ελληνικής Ιστορίας περιορίστηκε δραστικά, και οι εικόνες των ηρώων του 1821 (Κολοκοτρώνης, Μπουμπουλίνα) κατέβηκαν από τις τάξεις.
Κατάργηση Εκλογών: Το Νομοθετικό Συμβούλιο διαλύθηκε. Ο Πάλμερ κυβερνούσε με διατάγματα.
«Ήρθε ο Άγγλος στο σχολείο και μας διέταξε να κατεβάσουμε την εικόνα του Παλαιών Πατρών Γερμανού. Ο δάσκαλος έσκυψε το κεφάλι, δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς. Εμείς όμως, τα παιδιά, κρύψαμε τις μικρές εικονίτσες των ηρώων μέσα στα εσώρουχά μας για να μην μας τις πάρουν».
Τα καφενεία ήταν το κέντρο της κοινωνικής ζωής. Ο Πάλμερ έστειλε παντού πληροφοριοδότες. Μια μαρτυρία αναφέρει:
«Αν σε ένα καφενείο κάποιος τολμούσε να ψάλει τον Εθνικό Ύμνο ή να μιλήσει για την Ελλάδα, την επόμενη μέρα ο καφεντζής έχανε την άδειά του και ο θαμώνας βρισκόταν στη φυλακή ή στην εξορία».
Οι Άγγλοι δεν δίστασαν να εξορίσουν την ηγεσία του τόπου. Ο Μητροπολίτης Κιτίου Νικόδημος Μυλωνάς και ο Μακάριος Μυριανθέας (μετέπειτα Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Β') εκδιώχθηκαν από το νησί. Οι μαρτυρίες περιγράφουν σκηνές θρήνου στα λιμάνια καθώς οι ηγέτες επιβιβάζονταν στα πλοία της εξορίας, χωρίς να ξέρουν αν θα επιστρέψουν ποτέ.
Ο Πάλμερ πίστευε ότι αν έκοβε τις ρίζες (παιδεία, εκκλησία, σύμβολα), οι Κύπριοι θα γίνονταν «πιστοί υπήκοοι». Το αποτέλεσμα ήταν το ακριβώς αντίθετο:
Το πείσμα μεγάλωσε: Η Ένωση από πολιτικό αίτημα έγινε θρησκευτική σχεδόν ανάγκη. Η οργή συσσωρεύτηκε: Η γενιά που μεγάλωσε μέσα στην Παλμεροκρατία ήταν η γενιά που το 1955 πήρε τα όπλα με την ΕΟΚΑ.
Ο Πάλμερ έφυγε το 1939, ακριβώς όταν άρχιζε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος. Οι Άγγλοι χρειάζονταν πάλι τους Κυπρίους ως στρατιώτες, οπότε αναγκάστηκαν να χαλαρώσουν τα μέτρα.
Η «Ηρεμία» πριν την Καταιγίδα (1939-1945)
Όταν ξέσπασε ο Β' Παγκόσμιος Πόλεμος, οι Άγγλοι άλλαξαν απότομα πρόσωπο. Χρειάζονταν στρατιώτες.
Η υπόσχεση: Χρησιμοποίησαν το σύνθημα «Πολεμήστε για την Ελλάδα και την Ελευθερία» για να πείσουν τους Κύπριους να καταταγούν στο «Κυπριακό Σύνταγμα» (Cyprus Regiment).
Η ανταπόκριση: Πάνω από 30.000 Κύπριοι (Έλληνες και Τούρκοι) πολέμησαν σε όλα τα μέτωπα.
Η απογοήτευση: Όταν τελείωσε ο πόλεμος το 1945, οι Κύπριοι περίμεναν την «ανταμοιβή» τους (την Ένωση), αλλά οι Άγγλοι τους είπαν ουσιαστικά: «Σας ευχαριστούμε, αλλά εμείς θα μείνουμε εδώ».
Το Ενωτικό Δημοψήφισμα (1950)
Πέντε χρόνια πριν την ΕΟΚΑ, η Εκκλησία της Κύπρου διοργάνωσε δημοψήφισμα. Στήθηκαν κάλπες (ή μάλλον βιβλία υπογραφών) έξω από τις εκκλησίες.Το αποτέλεσμα: Το 95,7% των Ελλήνων της Κύπρου υπέγραψε υπέρ της Ένωσης με την Ελλάδα.
Η αντίδραση των Άγγλων: Αγνόησαν πλήρως το αποτέλεσμα, θεωρώντας το «θρησκευτική προπαγάνδα».
Η λέξη «Ουδέποτε» (Never)
Η κρίσιμη στιγμή που «όπλισε» την ΕΟΚΑ ήταν το 1954. Ο Βρετανός Υφυπουργός Αποικιών, Χένρι Χόπκινσον, δήλωσε στη Βουλή των Κοινοτήτων ότι ορισμένες αποικίες, λόγω της στρατηγικής τους σημασίας, «δεν μπορούν να ελπίζουν ότι θα γίνουν ποτέ (never) πλήρως ανεξάρτητες».
Αυτό το «Never» ήταν η χαριστική βολή στη διπλωματία.
Η γέννηση της ΕΟΚΑ (1 Απριλίου 1955)
Εκείνη τη νύχτα, οι εκρήξεις στη Λευκωσία και σε άλλες πόλεις δεν ήταν απλώς δολιοφθορές. Ήταν η απάντηση της γενιάς που: Μεγάλωσε στην καταπίεση της Παλμεροκρατίας.Πολέμησε στον Β' Παγκόσμιο και ένιωσε προδομένη. Είδε το Δημοψήφισμα του 1950 να πετιέται στα σκουπίδια.
Ο Γρίβας Διγενής (στρατιωτικός αρχηγός της ΕΟΚΑ) έγραψε στο ημερολόγιό του όταν έφτασε κρυφά στην Κύπρο με ένα καΐκι από τη Ρόδο:
«Επίστευσα ότι ήτο καθήκον μου να προσφέρω τας υπηρεσίας μου... Η ελευθερία δεν κερδίζεται με παρακλήσεις, αλλά με θυσίας».
Η Ελλάδα βρέθηκε ανάμεσα σε δύο συμπληγάδες: το εθνικό χρέος προς τους Κύπριους αδελφούς και τις συμμαχικές υποχρεώσεις (ΝΑΤΟ). Είχε βγει από έναν καταστροφικό Εμφύλιο (1946-1949), ήταν οικονομικά κατεστραμμένη και εξαρτημένη πλήρως από τη βοήθεια των Αμερικανών και των Άγγλων.
Στην αρχή, οι ελληνικές κυβερνήσεις (Πλαστήρας, Βενιζέλος, Παπάγος) προσπαθούσαν να λύσουν το θέμα «στα μαλακά».
Ο φόβος: Φοβούνταν ότι αν πίεζαν πολύ την Αγγλία, θα έχαναν τη διπλωματική στήριξη στη Δύση.
Η ατάκα του Παπάγου: Όταν ο Έλληνας πρωθυπουργός Αλέξανδρος Παπάγος συνάντησε τον Βρετανό ΥΠΕΞ Άντονι Ήντεν το 1953 και του έθεσε το Κυπριακό, ο Ήντεν του απάντησε με το περίφημο «Ουδέποτε». Ο Παπάγος, που ήταν στρατιωτικός και περήφανος άνθρωπος, εξοργίστηκε και αποφάσισε να αλλάξει στρατηγική. Το 1954 η Ελλάδα κάνει το μεγάλο βήμα: προσφεύγει στον ΟΗΕ ζητώντας την αυτοδιάθεση της Κύπρου. Ήταν η πρώτη φορά που το Κυπριακό έβγαινε από το πλαίσιο της «οικογενειακής διαφοράς» με τη Βρετανία και γινόταν διεθνές ζήτημα. Οι Άγγλοι αντέδρασαν λυσσαλέα, λέγοντας ότι η Κύπρος είναι εσωτερικό τους θέμα.
Ενώ η Αθήνα προσπαθούσε διπλωματικά, ο Μακάριος (που ήταν ο εθνάρχης) και ο Γρίβας (που ετοίμαζε την ΕΟΚΑ) πίεζαν για δράση.
Ο Γρίβας, απόστρατος αξιωματικός του ελληνικού στρατού, οργάνωσε την ΕΟΚΑ με μυστική στήριξη από κάποιους κύκλους στην Ελλάδα, αλλά επίσημα η ελληνική κυβέρνηση έπρεπε να παριστάνει ότι δεν ήξερε τίποτα για την αποστολή όπλων. Υπήρξε ο ιδρυτής και αρχηγός της οργάνωσης «Χ» (των λεγόμενων Χιτών) κατά τη διάρκεια της Κατοχής και του Εμφυλίου στην Ελλάδα, πριν αναλάβει την αρχηγία της ΕΟΚΑ στην Κύπρο.
Οι μαρτυρίες από την Αθήνα της δεκαετίας του '50 περιγράφουν ένα ηφαίστειο.
Κάθε φορά που ένας Κύπριος αγωνιστής οδηγούνταν στην αγχόνη (όπως ο Καραολής και ο Δημητρίου), η Αθήνα «καιγόταν».
Μαρτυρία: «Θυμάμαι τις μαθητικές διαδηλώσεις στο Σύνταγμα. Φωνάζαμε "Ένωσις" και συγκρουόμασταν με την αστυνομία, η οποία προσπαθούσε να μας εμποδίσει να φτάσουμε στη Βρετανική Πρεσβεία. Η καρδιά της Ελλάδας χτυπούσε στη Λευκωσία».
Η ΕΟΚΑ (Εθνική Οργάνωση Κυπρίων Αγωνιστών) ιδρύθηκε μυστικά το 1954, αλλά η επίσημη δράση της ξεκίνησε με τον πιο εντυπωσιακό τρόπο την 1η Απριλίου 1955.
Η ιδέα γεννήθηκε στην Αθήνα. Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ' (ο πολιτικός ηγέτης) και ο Γεώργιος Γρίβας (ο στρατιωτικός ηγέτης, γνωστός με το ψευδώνυμο «Διγενής») συναντήθηκαν και συμφώνησαν ότι η διπλωματία είχε αποτύχει και χρειαζόταν ένοπλη δράση.
Το 1954, ο Γρίβας έφτασε κρυφά στην Κύπρο με το καΐκι «Σειρήν», αποβιβάστηκε στην ακτή της Χλώρακας στην Πάφο και άρχισε να οργανώνει τις πρώτες ομάδες κρούσης, αποτελούμενες κυρίως από νεαρούς μαθητές και εργάτες.
Η «Έκρηξη» της 1ης Απριλίου 1955
Στις 00:30 μετά τα μεσάνυχτα, η Κύπρος συγκλονίστηκε από ταυτόχρονες εκρήξεις βομβών σε ολόκληρο το νησί. Οι στόχοι ήταν βρετανικοί:
Ο ραδιοφωνικός σταθμός στη Λευκωσία.
Στρατώνες και κυβερνητικά κτίρια.
Αστυνομικοί σταθμοί.
Την ίδια ώρα, κυκλοφόρησε η πρώτη προκήρυξη του Διγενή, η οποία ξεκινούσε με τα λόγια: «Με την βοήθειαν του Θεού, με πίστιν εις τον τίμιον αγώνα μας... αναλαμβάνομεν τον αγώνα διά την αποτίναξιν του Αγγλικού ζυγού».
Η ΕΟΚΑ δεν ιδρύθηκε για να νικήσει στρατιωτικά τη Μεγάλη Βρετανία (κάτι αδύνατο), αλλά για:
Διεθνοποίηση: Να τραβήξει την προσοχή της παγκόσμιας κοινής γνώμης στο Κυπριακό.
Φθορά: Να καταστήσει τη διοίκηση της Κύπρου οικονομικά και στρατιωτικά ασύμφορη για τους Άγγλους.
Ένωση: Ο μοναδικός και ξεκάθαρος στόχος ήταν η Ένωσις με την Ελλάδα.
Ο Θανάσης Σκληβανιώτης, μέλος της ΕΟΚΑ, περιέγραψε αργότερα:
«Είχαμε μια απίστευτη λαχτάρα. Δεν φοβόμασταν. Όταν ακούσαμε την πρώτη έκρηξη, νιώσαμε ότι επιτέλους η Κύπρος ξύπνησε. Ξέραμε ότι από εκείνη τη στιγμή, η ζωή μας δεν θα ήταν ποτέ ξανά η ίδια».
Καλοκαίρι 1955: Οι Άγγλοι, για να «θολώσουν τα νερά», συγκαλούν την Τριμερή Διάσκεψη του Λονδίνου, καλώντας την Ελλάδα και την Τουρκία.
Το κόλπο: Βάζοντας την Τουρκία στο τραπέζι, οι Άγγλοι μετέτρεψαν το ζήτημα από «αγώνα ελευθερίας κατά της αποικιοκρατίας» σε «διαφορά μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας».
6-7 Σεπτεμβρίου 1955: Ενώ η διάσκεψη στο Λονδίνο βρισκόταν σε εξέλιξη, οργανώνεται το πογκρόμ στην Κωνσταντινούπολη.
Το «πισώπλατο» χτύπημα: Τα Σεπτεμβριανά (1955)
Οι Άγγλοι, για να αντιμετωπίσουν την πίεση της Ελλάδας, έβαλαν στο παιχνίδι την Τουρκία, η οποία μέχρι τότε δεν ασχολούνταν ενεργά με την Κύπρο. Τον Σεπτέμβριο του 1955, με αφορμή μια προβοκάτσια στο πατρικό σπίτι του Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη, οργανώθηκε το πογκρόμ κατά των Ελλήνων στην Κωνσταντινούπολη. Αυτό ήταν το μήνυμα προς την Ελλάδα: «Αν επιμείνετε στην Κύπρο, θα καταστρέψουμε τον Ελληνισμό της Πόλης». Τελικά, η Ελλάδα «λύγισε» υπό το βάρος των πιέσεων και συμφώνησε σε μια λύση που δεν ήταν η Ένωση, αλλά η Ανεξαρτησία. Η Ελλάδα έγινε «Εγγυήτρια Δύναμη», μαζί με την Αγγλία και την Τουρκία.
Οι Τούρκοι χρησιμοποίησαν τη δράση της ΕΟΚΑ ως πρόσχημα. Η προβοκάτσια στήθηκε ως εξής:
Διαδόθηκε η ψευδής είδηση ότι «Έλληνες τρομοκράτες» (εννοώντας την ΕΟΚΑ ή υποστηρικτές της) έβαλαν βόμβα στο σπίτι του Κεμάλ Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη.
Στην πραγματικότητα, τη βόμβα την είχε τοποθετήσει ένας Τούρκος κλητήρας του προξενείου (μετέπειτα αποδείχθηκε στη δίκη του Αντνάν Μεντερές).
Με το που ακούστηκε η είδηση, οργανωμένοι όχλοι στην Κωνσταντινούπολη επιτέθηκαν στους Έλληνες, καταστρέφοντας χιλιάδες καταστήματα, σπίτια και εκκλησίες.
Μια Μαρτυρία από την Κωνσταντινούπολη
Ένας επιζών των Σεπτεμβριανών περιέγραψε τη σύνδεση με την Κύπρο:
«Οι εισβολείς κρατούσαν σημαίες και φώναζαν "Η Κύπρος είναι τουρκική" (Kıbrıs Türktür). Είχαν λίστες με τα ονόματά μας. Μας χτυπούσαν και μας έλεγαν: "Αυτό για την Κύπρο, αυτό για τον Γρίβα". Καταλάβαμε ότι η τύχη μας στην Πόλη είχε γίνει το νόμισμα με το οποίο οι Άγγλοι και οι Τούρκοι πλήρωναν την Ελλάδα για την Κύπρο».
Τα Σεπτεμβριανά πέτυχαν τον σκοπό τους:
Η Ελλάδα ένιωσε απομονωμένη και τρομοκρατημένη.
Η Τουρκία έγινε επίσημα μέρος του προβλήματος (ενώ μέχρι το 1954 έλεγε ότι «δεν υπάρχει κυπριακό ζήτημα»).
Ο αγώνας της ΕΟΚΑ έγινε πολύ πιο δύσκολος, καθώς πλέον οι Άγγλοι άρχισαν να χρησιμοποιούν Τουρκοκύπριους ως «επικουρικούς αστυνομικούς» κατά των Ελλήνων.
Η είσοδος της Τουρκίας στο παιχνίδι άλλαξε τα πάντα. Από το 1955 και μετά, ο αγώνας της ΕΟΚΑ δεν ήταν πλέον μόνο ένας αντιαποικιακός πόλεμος εναντίον των Άγγλων, αλλά μετατράπηκε σε μια τριγωνική αναμέτρηση (Άγγλοι - Έλληνες - Τούρκοι).
Οι Άγγλοι, εφαρμόζοντας τη στρατηγική του «Διαίρει και Βασίλευε», χρησιμοποίησαν το τουρκικό στοιχείο ως ανάχωμα στον αγώνα των Ελλήνων.
Η ίδρυση της ΤΜΤ (Η «αντί-ΕΟΚΑ»)
Με την ενθάρρυνση της Άγκυρας και την ανοχή του Λονδίνου, ιδρύεται η ΤΜΤ (Türk Mukavemet Teşkilatı - Τουρκική Οργάνωση Αντίστασης).
Στόχος: Ο διαχωρισμός (Taksim) της Κύπρου.
Η δράση: Η ΤΜΤ άρχισε να τρομοκρατεί όχι μόνο Έλληνες, αλλά και Τουρκοκύπριους που ήθελαν ειρηνική συμβίωση ή συνεργασία με τους Έλληνες (όπως αριστερούς συνδικαλιστές).
Οι «Επικουρικοί» Αστυνομικοί
Οι Βρετανοί έκαναν μια κίνηση που δηλητηρίασε τις σχέσεις των δύο κοινοτήτων για δεκαετίες:
Άρχισαν να στρατολογούν μαζικά Τουρκοκύπριους στην αστυνομία (Auxiliary Police).
Το αποτέλεσμα: Όταν η ΕΟΚΑ έκανε μια επίθεση κατά των Άγγλων, οι Τουρκοκύπριοι αστυνομικοί ήταν αυτοί που έρχονταν σε άμεση σύγκρουση με τους Έλληνες. Έτσι, ο θάνατος ενός Τουρκοκύπριου αστυνομικού από την ΕΟΚΑ θεωρούνταν επίθεση κατά της τουρκικής κοινότητας, πυροδοτώντας αντίποινα.
Η Σύγκρουση με την ΕΟΚΑ (1955-1959)
Αυτή είναι η πιο πολυσυζητημένη περίοδος. Το Ακελ (Ανορθωτικό Κόμμα Εργαζόμενου Λαού) βρέθηκε σε μια εξαιρετικά δύσκολη θέση όταν ξεκίνησε ο ένοπλος αγώνας του Γρίβα.
Η Ιδεολογική Διαφωνία: Το ΑΚΕΛ, ακολουθώντας τη γραμμή της Μόσχας, πίστευε σε έναν «μαζικό, πολιτικό αγώνα» και όχι σε «ατομική τρομοκρατία» ή ανταρτοπόλεμο, τον οποίο θεωρούσε επικίνδυνο.
Η Κόντρα με τον Γρίβα: Ο Γρίβας, ως φανατικός αντικομμουνιστής (λόγω της οργάνωσης «Χ»), έβλεπε το ΑΚΕΛ ως εχθρό. Κατηγόρησε το κόμμα για προδοσία, ενώ το ΑΚΕΛ χαρακτήρισε αρχικά την ΕΟΚΑ «βαρελότα».
Οι Δολοφονίες Αριστερών: Κατά τη διάρκεια του αγώνα, η ΕΟΚΑ εκτέλεσε αρκετά στελέχη του ΑΚΕΛ με την κατηγορία του «προδότη» ή του «πληροφοριοδότη». Το ΑΚΕΛ υποστηρίζει μέχρι σήμερα ότι αυτές οι δολοφονίες ήταν πολιτικές εκκαθαρίσεις από τον Γρίβα.
Το Σχέδιο Ράντκλιφ (1956)
Ενώ η ΕΟΚΑ βρισκόταν σε πλήρη δράση, οι Βρετανοί έστειλαν τον διαπρεπή νομικό Λόρδο Ράντκλιφ να συντάξει ένα σύνταγμα.
Η Πρόταση: Προέβλεπε μια μορφή αυτοκυβέρνησης (όχι ανεξαρτησίας). Οι Άγγλοι θα κρατούσαν τον έλεγχο της Άμυνας και των Εξωτερικών, ενώ οι Κύπριοι θα είχαν μια τοπική κυβέρνηση.
Γιατί απέτυχε: Ο Μακάριος (που ήταν τότε εξόριστος στις Σεϋχέλλες) και η ΕΟΚΑ το απέρριψαν αμέσως, γιατί δεν περιλάμβανε το δικαίωμα της Αυτοδιάθεσης (Ένωσης). Οι Άγγλοι, ταυτόχρονα, άρχισαν να ψιθυρίζουν για πρώτη φορά τη λέξη "διχοτόμηση" ως απειλή.
Το Σχέδιο Φουτ (1958)
Ο νέος Κυβερνήτης Sir Hugh Foot πρότεινε ένα σχέδιο «καταπραϋντικό».
Η Πρόταση: Κατάπαυση του πυρός από την ΕΟΚΑ, επιστροφή του Μακαρίου και μια περίοδος 5-7 ετών αυτοκυβέρνησης, χωρίς να αποφασιστεί το τελικό στάδιο (Ένωση ή Ανεξαρτησία).
Γιατί απέτυχε: Η Τουρκία αντέδρασε βίαια, ζητώντας άμεση διχοτόμηση (Taksim), και ο Γρίβας δεν εμπιστευόταν τους Βρετανούς για "μεταβατικές περιόδους".
Οι πρώτες διακοινοτικές ταραχές (1958)
Το καλοκαίρι του 1958 η κατάσταση ξέφυγε.
Με αφορμή μια βόμβα στο γραφείο Τύπου του τουρκικού προξενείου (που αργότερα ομολογήθηκε ότι τοποθετήθηκε από Τούρκους για προβοκάτσια), ξέσπασαν άγριες συγκρούσεις.
Η σφαγή στο Γιόλου: Μια από τις πιο μαύρες σελίδες, όπου Τουρκοκύπριοι επιτέθηκαν σε Έλληνες χωρικούς από το Κοντεμένο.
Ένας κάτοικος της μεικτής τότε Λευκωσίας θυμάται:
«Μέχρι τότε, πίναμε καφέ μαζί. Ξαφνικά, η πόλη χωρίστηκε με συρματοπλέγματα. Οι Άγγλοι έβλεπαν τις φωτιές στις ελληνικές συνοικίες και δεν επενέβαιναν. Άφηναν τον όχλο να καταστρέφει, γιατί έτσι αποδείκνυαν στον ΟΗΕ ότι "οι δύο κοινότητες δεν μπορούν να ζήσουν μαζί, άρα εμείς πρέπει να μείνουμε για να επιβάλουμε την τάξη"».
Το αποτέλεσμα στη στρατηγική της ΕΟΚΑ
Ο Γρίβας βρέθηκε σε δίλημμα. Αν χτυπούσε τους Τούρκους, ο αγώνας θα γινόταν εμφύλιος και η Τουρκία θα έβρισκε πάτημα για εισβολή. Αν δεν έκανε τίποτα, οι Έλληνες έμεναν απροστάτευτοι.
Αυτό ανάγκασε τον Μακάριο να αρχίσει να υποχωρεί από τη γραμμή της «Ένωσης» και να συζητά για «Ανεξαρτησία», ως έναν τρόπο να αποφευχθεί ο οριστικός διαμελισμός.
Οι Άγγλοι πέτυχαν τον στόχο τους. Μετέτρεψαν το Κυπριακό από ζήτημα «Ελευθερίας» σε ζήτημα «Επιβίωσης» των δύο κοινοτήτων, φέρνοντας την Τουρκία ως ισότιμο παίκτη στο τραπέζι.
Το Σχέδιο Μακμίλαν (1958) – Το «Σχέδιο των Τριών»
Αυτό θεωρείται ο προάγγελος της καταστροφής, καθώς εισήγαγε επίσημα την Τουρκία ως συν-διαχειριστή.
Η Πρόταση: Πρότεινε συνεταιρισμό (Partnership) των τριών κυβερνήσεων (Αγγλίας, Ελλάδας, Τουρκίας) πάνω στην Κύπρο για 7 χρόνια. Οι Κύπριοι θα είχαν δύο χωριστές Βουλές (μία ελληνική, μία τουρκική).
Γιατί απέτυχε: Ο Μακάριος το χαρακτήρισε «τερατούργημα» γιατί ουσιαστικά διχοτομούσε το νησί διοικητικά πριν καν γίνει ανεξάρτητο. Ήταν όμως αυτό το σχέδιο που τρόμαξε τον Μακάριο και τον οδήγησε να δεχθεί την Ανεξαρτησία (Ζυρίχη) για να αποφύγει τα χειρότερα.
Η ανακοίνωση της Ανεξαρτησίας
Η ανεξαρτησία της Κύπρου ήρθε επίσημα το 1960, ως αποτέλεσμα των Συμφωνιών Ζυρίχης και Λονδίνου που υπογράφηκαν το 1959.
Αυτή ήταν η στιγμή που το νησί έπαψε να είναι βρετανική αποικία και έγινε η Κυπριακή Δημοκρατία. Ωστόσο, αυτή η ανεξαρτησία ήταν «κηδεμονευόμενη», καθώς συνοδευόταν από τη Συνθήκη Εγγυήσεως.
Με τις συμφωνίες αυτές, τρεις χώρες έγιναν Εγγυήτριες Δυνάμεις, έχοντας το δικαίωμα (και την υποχρέωση) να διασφαλίζουν την ασφάλεια και τη συνταγματική τάξη του νησιού:
Ελλάδα: Ως η «μητέρα πατρίδα» των Ελληνοκυπρίων.
Τουρκία: Ως η «μητέρα πατρίδα» των Τουρκοκυπρίων.
Μεγάλη Βρετανία: Η πρώην αποικιακή δύναμη, που ήθελε να διατηρήσει τον έλεγχο στην περιοχή.
Τι σήμαινε αυτό στην πράξη;
Στρατιωτική παρουσία: Στο νησί εγκαταστάθηκαν μόνιμα δύο στρατιωτικά αποσπάσματα: η ΕΛΔΥΚ (Ελληνική Δύναμη Κύπρου) και η ΤΟΥΡΔΥΚ (Τουρκική Δύναμη Κύπρου).
Το δικαίωμα παρέμβασης: Η Συνθήκη Εγγυήσεως περιλάμβανε το περιβόητο Άρθρο 4, το οποίο έλεγε ότι αν η κατάσταση στο νησί διαταραχθεί, οι εγγυήτριες δυνάμεις πρέπει να διαβουλευθούν. Αν δεν συμφωνήσουν, η κάθε μία είχε το δικαίωμα να δράσει μονομερώς για να αποκαταστήσει την τάξη. (Αυτό ακριβώς το άρθρο χρησιμοποίησε η Τουρκία το 1974 για να δικαιολογήσει την εισβολή, ισχυριζόμενη ότι ενεργούσε ως εγγυήτρια δύναμη μετά το πραξικόπημα.)
Οι Βρετανικές Βάσεις: Οι Άγγλοι δέχθηκαν την ανεξαρτησία μόνο υπό τον όρο ότι θα κρατούσαν δύο περιοχές (Ακρωτήρι και Δεκέλεια) ως Κυρίαρχες Βάσεις. Αυτά τα εδάφη θεωρούνται βρετανικό έδαφος μέχρι σήμερα.
Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, όταν υπέγραφε τις συμφωνίες στο Λονδίνο, φέρεται να δήλωσε αργότερα ότι ένιωθε πως του έβαλαν το πιστόλι στον κρόταφο:
«Υπέγραψα τις συμφωνίες όχι γιατί ήταν οι καλύτερες, αλλά γιατί η εναλλακτική ήταν ο οριστικός διαμελισμός του νησιού από τότε».
Για τον απλό αγωνιστή της ΕΟΚΑ, ο στόχος ήταν ένας και αδιαπραγμάτευτος: η Ένωσις. Όταν ανακοινώθηκε η Ανεξαρτησία, το κλίμα ήταν ανάμικτο:
Απογοήτευση: Πολλοί ένιωσαν ότι η θυσία των φίλων τους (του Αυξεντίου, του Παλληκαρίδη, του Μάτση) «προδόθηκε» στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Ανάγκη για Ειρήνη: Μετά από 4 χρόνια σκληρού πολέμου, απαγχονισμών και βασανιστηρίων, ένα μεγάλο μέρος του λαού ένιωθε εξαντλημένο και ανακουφισμένο που ο πόλεμος τελείωνε.
Η στάση του Γρίβα: Ο αρχηγός της ΕΟΚΑ αρχικά αντέδρασε έντονα. Θεώρησε ότι η Ελλάδα και ο Μακάριος υπέκυψαν νωρίς. Τελικά, δέχθηκε να αποχωρήσει από το νησί (επέστρεψε στην Αθήνα με τιμές ήρωα), αλλά η διαφωνία του με τον Μακάριο για τη λύση αυτή άνοιξε ένα χάσμα που θα ταλαιπωρούσε την Κύπρο για χρόνια.
Το «Παράδοξο» Σύνταγμα
Το σύνταγμα που προέκυψε από τις συμφωνίες ήταν ένα από τα πιο περίπλοκα στον κόσμο. Σχεδιάστηκε για να κρατήσει τις ισορροπίες, αλλά κατέληξε να είναι δυσλειτουργικό:
Δικοινοτισμός: Ο Πρόεδρος έπρεπε να είναι Έλληνας (Μακάριος) και ο Αντιπρόεδρος Τούρκος (Φαζίλ Κιουτσούκ), με δικαίωμα βέτο και οι δύο σε κρίσιμα θέματα.
Διαχωρισμός: Τα πάντα μοιράζονταν με ποσοστά (π.χ. 70% Έλληνες - 30% Τούρκοι στη δημόσια υπηρεσία), κάτι που συχνά οδηγούσε σε αδιέξοδα.
Οι «Εγγυήτριες Δυνάμεις» και οι Βάσεις
Εδώ μπήκαν τα «αγκάθια» που πονάνε μέχρι σήμερα:
Εγγυήσεις: Ελλάδα, Τουρκία και Αγγλία είχαν το δικαίωμα να παρέμβουν αν η τάξη στο νησί ανατρεπόταν. Αυτή την πρόνοια χρησιμοποίησε η Τουρκία το 1974.
Κυρίαρχες Βάσεις: Οι Άγγλοι δέχθηκαν την ανεξαρτησία, αλλά κράτησαν δύο μεγάλες περιοχές (Δεκέλεια και Ακρωτήρι) υπό τη δική τους πλήρη κυριαρχία. Ουσιαστικά, δεν έφυγαν ποτέ.
Μια μαρτυρία από την ημέρα της Ανεξαρτησίας (16 Αυγούστου 1960)
Υπάρχουν καταγραφές από ανθρώπους που ήταν παιδιά τότε. Περιγράφουν μια Λευκωσία γεμάτη σημαίες, αλλά και μια περίεργη παγωμάρα:
«Πανηγυρίζαμε, αλλά οι δάσκαλοί μας ήταν σκυθρωποί. Στα σπίτια μας, οι φωτογραφίες των απαγχονισμένων ήταν ακόμα εκεί. Η μητέρα μου έλεγε: "Ελευθερωθήκαμε, αλλά δεν γίναμε Ελλάδα". Αυτό το "αλλά" σκίαζε τα πάντα».
Η Κυπριακή Δημοκρατία γεννήθηκε ως ένα «παιδί» που κανείς από τους γονείς του δεν ήθελε πραγματικά:
Οι Ελληνοκύπριοι την έβλεπαν ως σκαλοπάτι για την Ένωση. Οι Τουρκοκύπριοι τη φοβούνταν και προτιμούσαν τον διαχωρισμό (Taksim). Οι Άγγλοι ήθελαν απλώς να έχουν τις βάσεις τους ήσυχες
Τα «Ματωμένα Χριστούγεννα» του 1963 ήταν η στιγμή που το όνειρο της ειρηνικής συμβίωσης στην ανεξάρτητη Κύπρο διαλύθηκε βίαια. Μέσα σε λίγες μέρες, το κλίμα της γιορτής μετατράπηκε σε σκηνικό πολέμου στους δρόμους της Λευκωσίας.
Το Σύνταγμα του 1960 ήταν δυσλειτουργικό. Το βέτο των Τουρκοκυπρίων είχε μπλοκάρει βασικούς νόμους (όπως τη φορολογία). Τον Νοέμβριο του 1963, ο Μακάριος πρότεινε 13 τροποποιήσεις για να γίνει το κράτος πιο λειτουργικό.
Η αντίδραση: Η Τουρκία και η τουρκοκυπριακή ηγεσία το εξέλαβαν ως προσπάθεια κατάργησης των δικαιωμάτων τους και προετοιμασία για την Ένωση.
Τη νύχτα της 21ης Δεκεμβρίου 1963, μια αστυνομική περίπολος (Ελληνοκύπριοι) σταμάτησε για έλεγχο ένα τουρκοκυπριακό αυτοκίνητο στην οδό Ερμού, στα όρια της παλιάς Λευκωσίας.
Το πλήθος μαζεύτηκε, η κατάσταση οξύνθηκε και έπεσαν πυροβολισμοί. Δύο Τουρκοκύπριοι έπεσαν νεκροί.
Μέσα σε λίγες ώρες, οι συγκρούσεις εξαπλώθηκαν σε όλη την πόλη. Δεν ήταν πια αστυνομικό επεισόδιο, ήταν γενικευμένη σύρραξη.
Εδώ έχουμε μερικές από τις πιο σκληρές μνήμες της σύγχρονης Κύπρου:
Η «Μάχη της Λευκωσίας»: Οι παραστρατιωτικές οργανώσεις και από τις δύο πλευρές (που είχαν κρυμμένα όπλα από καιρό) βγήκαν στους δρόμους. Ελεύθεροι σκοπευτές από τους μιναρέδες και τις ταράτσες πυροβολούσαν οτιδήποτε κινείτο.
Η μαρτυρία για την «Μπανιέρα»: Μια από τις πιο τραγικές εικόνες της τουρκικής προπαγάνδας (που όμως βασιζόταν σε πραγματικό γεγονός) ήταν η δολοφονία της οικογένειας του Τούρκου ταγματάρχη Νιχάτ Ιλχάν μέσα στην μπανιέρα του σπιτιού τους.
Οι Εγκλωβισμένοι: Χιλιάδες Τουρκοκύπριοι άρχισαν να εγκαταλείπουν τα μεικτά χωριά και να συγκεντρώνονται σε θύλακες, φοβούμενοι για τη ζωή τους.
Η «Πράσινη Γραμμή»
Οι Άγγλοι, ως εγγυήτρια δύναμη, επενέβησαν για να χωρίσουν τους εμπόλεμους.
Ο Βρετανός υποστράτηγος Πίτερ Γιανγκ, πήρε ένα πράσινο μολύβι και τράβηξε μια γραμμή πάνω στον χάρτη της Λευκωσίας για να ορίσει τη ζώνη κατάπαυσης του πυρός.
Αυτή η «τυχαία» γραμμή έγινε η Πράσινη Γραμμή που χωρίζει την Κύπρο μέχρι σήμερα.
Από τον Δεκέμβριο του '63:
Οι Τουρκοκύπριοι αποχώρησαν (ή εξαναγκάστηκαν να αποχωρήσουν) από την κυβέρνηση και τη δημόσια υπηρεσία.
Η Κύπρος χωρίστηκε de facto σε περιοχές ελεγχόμενες από την κυβέρνηση και σε τουρκοκυπριακούς θύλακες.
Έφτασε στο νησί η ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ (UNFICYP), η οποία βρίσκεται εκεί από τότε.
Το Σχέδιο Άτσεσον (καλοκαίρι 1964) ήταν η προσπάθεια των ΗΠΑ να «λύσουν» το Κυπριακό με έναν τρόπο που θα ικανοποιούσε την Τουρκία, ώστε να σταματήσουν οι διωγμοί των Ελλήνων στην Πόλη και να αποφευχθεί ένας πόλεμος μεταξύ δύο συμμάχων του ΝΑΤΟ.
Ο Ντιν Άτσεσον, πρώην Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, πρότεινε ουσιαστικά μια «διπλή ένωση» με αντάλλαγμα.
Οι Βασικοί Άξονες του Σχεδίου
Το σχέδιο είχε δύο εκδοχές, αλλά η κεντρική ιδέα παρέμενε η ίδια:
Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα: Το μεγαλύτερο μέρος του νησιού θα ενωνόταν με την ελληνική επικράτεια.
Τουρκική Βάση: Θα παραχωρούνταν στην Τουρκία μια μεγάλη κυρίαρχη περιοχή (περίπου το 10-12% του νησιού, στη χερσόνησο της Καρπασίας) για τη δημιουργία στρατιωτικής βάσης «επ’ αόριστον».
Παραχώρηση του Καστελλόριζου: Ως επιπλέον «δώρο» για να δεχτεί η Τουρκία την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, προτάθηκε η παραχώρηση του ελληνικού νησιού Καστελλόριζο στην Τουρκία.
Αυτοδιοίκηση Τουρκοκυπρίων: Οι Τουρκοκύπριοι στις υπόλοιπες περιοχές θα είχαν δικά τους «καντόνια» και πλήρη αυτοδιοίκηση.
Γιατί απέτυχε;
Το σχέδιο απορρίφθηκε και από τις δύο πλευρές, αλλά για διαφορετικούς λόγους:
Ο Μακάριος το απέρριψε ασυζητητί: Το χαρακτήρισε «κατάλυση της ανεξαρτησίας» και «έμμεση διχοτόμηση». Δεν ήθελε ούτε τουρκική βάση ούτε περιορισμό της κυριαρχίας του.
Ο Γεώργιος Παπανδρέου: Αρχικά το είδε ως μια ευκαιρία για την Ένωση («μας προσφέρουν μια πολυκατοικία και μας ζητάνε ένα ρετιρέ», φέρεται να είπε), αλλά υπό την πίεση του Μακαρίου και του φόβου της εσωτερικής πολιτικής αντίδρασης, αναγκάστηκε να το απορρίψει.
Η Τουρκία: Ήθελε τη βάση ως «κυρίαρχο έδαφος» και όχι με απλή μίσθωση, και τελικά θεώρησε ότι η Ένωση της υπόλοιπης Κύπρου με την Ελλάδα την άφηνε στρατηγικά εκτεθειμένη.
Η Σύνδεση με τις Απελάσεις της Πόλης
Το Σχέδιο Άτσεσον ήταν το «τυρί» στη φάκα. Οι Αμερικανοί πίστευαν ότι αν η Ελλάδα δεχόταν την τουρκική βάση στην Κύπρο, η Τουρκία θα σταματούσε τις απελάσεις των Ελλήνων από την Κωνσταντινούπολη.
Το αποτέλεσμα ήταν τραγικό: Η απόρριψη του σχεδίου έδωσε το «πράσινο φως» στην Άγκυρα να ολοκληρώσει τις απελάσεις του '64, καθώς κατάλαβε ότι η διπλωματία δεν θα της έδινε αυτό που ήθελε στην Κύπρο. Έτσι, επέλεξε να εκδικηθεί τον Ελληνισμό της Πόλης.
Το Σχέδιο Γκάλλο Πλάζα (1965)
Μετά τις συγκρούσεις του '63, ο ΟΗΕ έστειλε τον μεσολαβητή Γκάλλο Πλάζα.
Η Πρόταση: Ήταν η πιο φιλοκυπριακή έκθεση που γράφτηκε ποτέ. Πρότεινε ένα ενιαίο, ανεξάρτητο κράτος χωρίς εγγυήτριες δυνάμεις και χωρίς δικαίωμα Ένωσης ή Διχοτόμησης.
Γιατί απέτυχε: Η Τουρκία την απέρριψε οργισμένα μέσα σε λίγες ώρες, γιατί δεν προέβλεπε γεωγραφικό διαχωρισμό των κοινοτήτων. Από τότε, η Τουρκία αρνήθηκε να δεχθεί ξανά μεσολαβητή του ΟΗΕ με τέτοιες "υπερεξουσίες".
Η Ζωή στους "Θύλακες" (1964-1974)
Μετά τα Ματωμένα Χριστούγεννα, η Κύπρος κόβεται στα δύο όχι γεωγραφικά, αλλά κοινωνικά.
Οι Τουρκοκύπριοι κλείνονται σε θύλακες (μικρές περιοχές-γκέτο). Η ΤΜΤ ελέγχει τα πάντα εκεί μέσα.
Η καθημερινότητα: Οι Ελληνοκύπριοι ελέγχουν τους δρόμους, το ρεύμα και το νερό. Οι Τουρκοκύπριοι χρειάζονται άδεια για να βγουν έξω. Η καχυποψία φτάνει στο ζενίθ.
Το Εσωτερικό Μέτωπο: Μακάριος εναντίον Γρίβα
Εδώ η ιστορία γίνεται "εμφύλια". Οι Έλληνες της Κύπρου διχάζονται:
Μακαριακοί (Οι "Εφικτολόγοι"): Πιστεύουν ότι η Ένωση είναι πλέον αδύνατη λόγω Τουρκίας και πρέπει να στηρίξουμε την Ανεξαρτησία.
Γριβικοί (ΕΟΚΑ Β'): Ο Γρίβας επιστρέφει κρυφά το 1971 και ιδρύει την ΕΟΚΑ Β'. Πιστεύουν ότι ο Μακάριος είναι "προδότης" της Ένωσης και πρέπει να ανατραπεί με τη βία.
Ο Ρόλος της Χούντας των Αθηνών (1967-1974)
Αυτό είναι το "κλειδί" για την καταστροφή. Η δικτατορία στην Ελλάδα μισεί τον Μακάριο (τον θεωρούν "Κόκκινο Παπά" επειδή είχε σχέσεις με την ΕΣΣΔ).
Ο Μακάριος, από τους ιδρυτές του κινήματος (μαζί με τον Τίτο της Γιουγκοσλαβίας και τον Νάσερ της Αιγύπτου) ηθελε η Κύπρος να μην ανήκει ούτε στο ΝΑΤΟ ούτε στο Σύμφωνο της Βαρσοβίας. Αυτό εξόργιζε την Ουάσινγκτον και την Αθήνα. Όταν οι Δυτικοί του αρνήθηκαν όπλα για την Εθνική Φρουρά, ο Μακάριος δεν δίστασε να αγοράσει σοβιετικά όπλα (όπως τα τσεχοσλοβακικά όπλα το 1972). Στο εσωτερικό της Κύπρου, ο Μακάριος είχε τη στήριξη του ΑΚΕΛ (του ισχυρού κομμουνιστικού κόμματος της Κύπρου). Αν και ο ίδιος ήταν Αρχιεπίσκοπος, αυτή η «συμμαχία» με την Αριστερά τον έκανε στα μάτια της Χούντας έναν «κρυπτοκομμουνιστή».
Η Χούντα στηρίζει την ΕΟΚΑ Β' και σχεδιάζει κρυφά την ανατροπή του Μακαρίου. (Άρχισαν να οργανώνουν συνωμοσίες και δολοφονικές απόπειρες εναντίον του (τουλάχιστον τέσσερις φορές προσπάθησαν να τον σκοτώσουν πριν το 1974).
Η παγίδα: Οι δικτάτορες στην Αθήνα πιστεύουν ανόητα ότι αν κάνουν πραξικόπημα στην Κύπρο, η Τουρκία δεν θα αντιδράσει.
15 Ιουλίου 1974: Η Χούντα των Αθηνών και η ΕΟΚΑ Β' κάνουν το Πραξικόπημα. Τανκς χτυπούν το Προεδρικό Μέγαρο. Ο Μακάριος διαφεύγει την τελευταία στιγμή ("Είμαι ο Μακάριος, είμαι ζωντανός").
20 Ιουλίου 1974: Η Τουρκία εισβάλλει (Επιχείρηση "Αττίλας"), χρησιμοποιώντας ως δικαιολογία τον ρόλο της ως "Εγγυήτρια Δύναμη" ( Άρθρο 4)
14 Αυγούστου 1974: Ο "Αττίλας 2". Η Τουρκία καταλαμβάνει το 37% του νησιού, οδηγώντας σε 200.000 πρόσφυγες, χιλιάδες νεκρούς και αγνοούμενους.
(βλέπε Από τα Τανκς στην Ευρώπη: το Πραξικόπημα των Συνταγματαρχών και η Μεταπολίτευση)
Μετά τον Αττίλα 2 (14-16 Αυγούστου 1974), η Κύπρος δεν ήταν πια η ίδια. Αν ο Αττίλας 1 ήταν η εισβολή, ο Αττίλας 2 ήταν η εδραίωση της κατοχής και η οριστική διχοτόμηση.
Οι τουρκικές δυνάμεις, παραβιάζοντας κάθε εκεχειρία, προέλασαν και κατέλαβαν το βόρειο τμήμα του νησιού. Από την Μόρφου μέχρι την Αμμόχωστο. Το 37% του εδάφους της Κυπριακής Δημοκρατίας πέρασε υπό τουρκικό έλεγχο — οι πιο εύφορες γαίες, τα μεγαλύτερα τουριστικά θέρετρα και το λιμάνι της Αμμοχώστου. Περίπου 200.000 Ελληνοκύπριοι (το 1/3 του πληθυσμού) ξεριζώθηκαν από τα σπίτια τους.
Μετά το τέλος των εχθροπραξιών, μια μεγάλη πληγή έμεινε ανοιχτή: 1.619 άνθρωποι εξαφανίστηκαν. Στρατιώτες αλλά και άμαχοι που συνελήφθησαν και δεν έδωσαν ποτέ σημεία ζωής. Για δεκαετίες, οι μητέρες και οι σύζυγοι κρατούσαν τις φωτογραφίες τους περιμένοντας στην Πράσινη Γραμμή.
Στην Καρπασία, μερικές χιλιάδες Έλληνες αρνήθηκαν να φύγουν. Έμειναν στα σπίτια τους υπό τουρκική διοίκηση, ζώντας σε συνθήκες απόλυτης απομόνωσης, με τα τρόφιμα και τα φάρμακα να τους στέλνονται με τα λεωφορεία του ΟΗΕ («ερυθρός σταυρός»).
Η Αμμόχωστος (Πόλη-Φάντασμα)
Το Βαρώσι, το «μαργαριτάρι της Μεσογείου», άδειασε σε μια νύχτα. Αντί να κατοικηθεί, οι Τούρκοι το περιέφραξαν με συρματοπλέγματα και το άφησαν να ρημάζει ως «διαπραγματευτικό χαρτί». Μια πόλη όπου ο χρόνος σταμάτησε στο 1974.
Από τότε ξεκινά η περίοδος που ονομάζουμε «Status Quo». Η Κύπρος χωρίστηκε οριστικά από τη Γραμμή Αττίλα:
Στον Νότο, η Κυπριακή Δημοκρατία προσπαθεί να ανασυγκροτηθεί οικονομικά (το «οικονομικό θαύμα» μετά την καταστροφή).
Στον Βορρά, ξεκινά ο σταδιακός εποικισμός από την Τουρκία και το 1983 ανακηρύσσεται το ψευδοκράτος («ΤΔΒΚ»), το οποίο δεν αναγνωρίζει κανένας στον κόσμο εκτός από την Τουρκία.
Οι Ιδέες Γκάλι (1992)
Μετά την εισβολή, οι προσπάθειες επικεντρώθηκαν στην Ομοσπονδία. Ο Γ.Γ. του ΟΗΕ Μπούτρος Γκάλι πρότεινε μια "Δέσμη Ιδεών".
Η Πρόταση: Ένα κράτος με δύο ομόσπονδα κρατίδια, κυκλική προεδρία και επιστροφή κάποιων εδαφών (όπως η Αμμόχωστος).
Γιατί απέτυχε: Ο Τουρκοκύπριος ηγέτης Ραούφ Ντενκτάς έβαζε συνεχώς εμπόδια, ενώ στην ελληνοκυπριακή πλευρά θεωρήθηκε ότι το σχέδιο νομιμοποιούσε πολλά από τα τετελεσμένα της εισβολής.
Το Σχέδιο Ανάν (2004)
Το πιο διάσημο και ολοκληρωμένο σχέδιο που τέθηκε ποτέ σε Δημοψήφισμα.
Η Πρόταση: Μια "Ενωμένη Κυπριακή Δημοκρατία" βασισμένη στο μοντέλο της Ελβετίας. Δύο συνιστώντα κράτη με πολύ μεγάλη αυτονομία και μια χαλαρή κεντρική κυβέρνηση.
Το αποτέλεσμα: Οι Τουρκοκύπριοι είπαν «Ναι» (65%). Οι Ελληνοκύπριοι είπαν ένα ηχηρό «Όχι» (76%).
Γιατί απέτυχε: Οι Ελληνοκύπριοι ένιωσαν ότι το σχέδιο δεν εξασφάλιζε την πλήρη αποχώρηση του τουρκικού στρατού, περιόριζε το δικαίωμα επιστροφής όλων των προσφύγων και ήταν λειτουργικά δυσκίνητο.
Η Λύση «Δύο Κρατών» (Η σημερινή θέση)
Από το 2020 και μετά, η Τουρκία εγκατέλειψε επίσημα τη συζήτηση για μια «Ομοσπονδία» (ένα κράτος με δύο κοινότητες).
Η θέση τους: Υπάρχουν δύο ξεχωριστοί λαοί και δύο ξεχωριστά κράτη στο νησί.
Η απαίτηση: Ζητούν την αναγνώριση της «κυριαρχικής ισότητας» του ψευδοκράτους (ΤΔΒΚ) πριν από οποιαδήποτε νέα διαπραγμάτευση. Λένε, ουσιαστικά: «Αναγνωρίστε τον Βορρά ως κράτος, και μετά συζητάμε πώς θα γειτονεύουμε».
Η Τουρκία δεν χρησιμοποιεί ποτέ τη λέξη «εισβολή».
Το αφήγημα: Ισχυρίζονται ότι η επέμβαση του 1974 ήταν μια νόμιμη «Ειρηνευτική Επιχείρηση» (Mutlu Barış Harekâtı) για να σωθούν οι Τουρκοκύπριοι από τη γενοκτονία και το πραξικόπημα της Χούντας.
Η στρατιωτική παρουσία: Θεωρούν τον τουρκικό στρατό (περίπου 35.000 στρατιώτες) στον Βορρά ως τη μοναδική εγγύηση ασφάλειας, ώστε να μην επαναληφθούν τα γεγονότα του 1963.
Η Τουρκία θεωρεί «ιστορικό λάθος» την ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση το 2004.
Το επιχείρημα: Λένε ότι η ΕΕ παραβίασε τους δικούς της κανόνες δεχόμενη ένα κράτος με άλυτο πρόβλημα.
Πρόσφατα (2026): Με αφορμή την Κυπριακή Προεδρία της ΕΕ, η Άγκυρα δήλωσε ότι η ΕΕ δεν μπορεί να είναι αντικειμενική πλευρά, αφού το ένα εμπλεκόμενο μέρος (η Κύπρος) είναι μέλος της και το άλλο όχι.
Η θέση της Τουρκίας συνδέεται πλέον άμεσα με το φυσικό αέριο.
«Γαλάζια Πατρίδα»: Υποστηρίζουν ότι τα νησιά (όπως η Κύπρος) δεν έχουν δικαίωμα σε πλήρη υφαλοκρηπίδα.
Μοίρασμα: Επιμένουν ότι οποιοδήποτε έσοδο από το αέριο στον Νότο πρέπει να μοιράζεται εξίσου με τους Τουρκοκύπριους, αλλιώς θεωρούν τις γεωτρήσεις της Κυπριακής Δημοκρατίας «παράνομες».
Η θέση του ΟΗΕ και της διεθνούς κοινότητας (ΕΕ, ΗΠΑ, Ρωσία κ.λπ.) έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τις πρόσφατες τουρκικές αξιώσεις για «δύο κράτη».
Παρά τα 50+ χρόνια αδιεξόδου, η διεθνής νομιμότητα παραμένει αγκυρωμένη σε ένα πολύ συγκεκριμένο πλαίσιο:
Η Μόνη Αναγνωρισμένη Κυβέρνηση
Για τον ΟΗΕ και ολόκληρο τον κόσμο (πλην Τουρκίας), η Κυπριακή Δημοκρατία είναι το μόνο νόμιμο κράτος στο νησί.
Το ψευδοκράτος (ΤΔΒΚ) θεωρείται «νομικά άκυρο» με βάση τα ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας (ιδιαίτερα το 541 και το 550).
Ο ΟΗΕ καλεί όλα τα κράτη μέλη του να μην αναγνωρίσουν καμία άλλη οντότητα στην Κύπρο εκτός από την Κυπριακή Δημοκρατία.
Η διεθνής κοινότητα απορρίπτει τη λύση δύο κρατών. Η θέση του ΟΗΕ παραμένει η Διζωνική Δικοινοτική Ομοσπονδία (ΔΔΟ) με πολιτική ισότητα.
Διζωνική: Θα υπάρχουν δύο περιοχές (μία ελληνοκυπριακή και μία τουρκοκυπριακή διοίκηση).
Δικοινοτική: Οι δύο κοινότητες θα μοιράζονται την εξουσία στην κεντρική κυβέρνηση.
Μία Κυριαρχία: Το κράτος θα είναι ένα, με μία διεθνή προσωπικότητα και μία ιθαγένεια. Δεν θα υπάρχουν δύο χωριστά κράτη.
Από το 2004, το Κυπριακό έγινε και «ευρωπαϊκό πρόβλημα».
Η ΕΕ ξεκαθαρίζει ότι η Κύπρος εντάχθηκε ως ολόκληρο νησί, αλλά η εφαρμογή του ευρωπαϊκού δικαίου (το κεκτημένο) έχει ανασταλεί στο βόρειο τμήμα επειδή η κυβέρνηση δεν ασκεί έλεγχο εκεί.
Η ΕΕ τονίζει ότι η λύση πρέπει να είναι συμβατή με τις ευρωπαϊκές αξίες (ανθρώπινα δικαιώματα, ελευθερία διακίνησης και εγκατάστασης), κάτι που η τουρκική πλευρά συχνά προσπαθεί να περιορίσει.
Τα "Αγκάθια" των Διαπραγματεύσεων (Το Πλαίσιο Γκουτέρες)
Στις τελευταίες μεγάλες προσπάθειες (όπως στο Κραν Μοντανά το 2017), ο Γενικός Γραμματέας του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, έθεσε 6 σημεία που πρέπει να συμφωνηθούν:
Εγγυήσεις: Ο ΟΗΕ θεωρεί ότι το σύστημα των εγγυήσεων του 1960 είναι αναχρονιστικό. Η θέση είναι «ένα κανονικό κράτος δεν χρειάζεται εγγυητές».
Στρατός: Σταδιακή αποχώρηση των κατοχικών στρατευμάτων.
Εδαφικό: Επιστροφή συγκεκριμένων περιοχών (όπως η Αμμόχωστος και η Μόρφου) υπό ελληνοκυπριακή διοίκηση.
Περιουσιακό: Πώς θα αποζημιωθούν ή θα επιστραφούν οι περιουσίες των προσφύγων.
Η Σημερινή Πραγματικότητα (2026)
Ο ΟΗΕ προσπαθεί να κρατήσει την πόρτα του διαλόγου ανοιχτή, αλλά η απόσταση είναι χαοτική: Η ελληνοκυπριακή πλευρά λέει: «Ξεκινάμε από εκεί που μείναμε στο Κραν Μοντανά για ομοσπονδία». Η τουρκική πλευρά λέει: «Ξεχάστε την ομοσπονδία, συζητάμε μόνο για δύο κράτη».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου