Η ιστορία της Ελλάδας μεταξύ 1875 και 1905 είναι η ιστορία μιας χώρας που προσπαθούσε να βρει την ταυτότητά της μέσα από τη σφοδρή σύγκρουση δύο ανδρών. Από τη μία, ο Χαρίλαος Τρικούπης, που οραματιζόταν ένα κράτος δυτικού τύπου, και από την άλλη, ο Θεόδωρος Δηλιγιάννης, που εκφράζε τον παραδοσιακό, λαϊκό ελληνισμό.
Η Αρχή: Το «Τις Πταίει;» και η Δεδηλωμένη
Όλα ξεκινούν το 1874. Η Ελλάδα βρίσκεται σε πολιτικό τέλμα με κυβερνήσεις που διορίζει ο Βασιλιάς χωρίς να έχουν την πλειοψηφία της Βουλής. Ο Τρικούπης δημοσιεύει το εμβληματικό άρθρο «Τις πταίει;», όπου καταγγέλλει ευθέως το Στέμμα. Η φράση του «Κατά την γνώμην ταύτην, το έθνος εν τη εκλογική αυτού ενεργεία δεν πταίει» ρίχνει την ευθύνη στην αυθαιρεσία του Βασιλιά. Το 1875, ο Γεώργιος Α' υποχωρεί και καθιερώνεται η Αρχή της Δεδηλωμένης. Ο Τρικούπης δηλώνει στη Βουλή: «Απαιτώ ως απαραίτητον όρον την δήλωσιν ότι το Στέμμα θέλει αποδεχθή την αρχήν ταύτην», θέτοντας τις βάσεις της σύγχρονης δημοκρατίας μας.
Ο Εκσυγχρονισμός και η Σταφίδα
Ο Τρικούπης αναλαμβάνει να «χτίσει» την Ελλάδα. Το όραμά του συνοψίζεται στη φράση: «Η Ελλάς προορισμένη να ζήσει και θα ζήσει». Ξεκινά τη Διώρυγα της Κορίνθου, τον σιδηρόδρομο και την αποξήρανση της Κωπαΐδας. Για να τα χρηματοδοτήσει, στηρίζεται στην εξαγωγή της μαύρης σταφίδας. Όμως, η Σταφιδική Κρίση ξεσπά όταν η Γαλλία σταματά τις εισαγωγές. Η οικονομία καταρρέει. Ο Τρικούπης επιβάλλει σκληρή φορολογία, με τον Δηλιγιάννη να τον κατηγορεί στη Βουλή ότι «απομυζά το αίμα του λαού». Ο Τρικούπης απαντά ψυχρά: «Δεν επιζητώ την δημοτικότητα, αλλά την σωτηρίαν της πατρίδος».
Ο Ναυτικός Αποκλεισμός και η «Ένοπλος Ειρήνη»
Το 1885, ο Δηλιγιάννης ανεβαίνει στην εξουσία με το σύνθημα «Κάτω οι φόροι», εκφράζοντας τη λαϊκή δυσαρέσκεια απέναντι στη φορολογική πολιτική και τον οικονομικό αυταρχισμό του Τρικούπη. Προκειμένου να υλοποιήσει την υπόσχεσή του για ανακούφιση των λαϊκών στρωμάτων από τη «φορομπηχτική» πολιτική του Τρικούπη, προχώρησε σε τολμηρές αλλά δημοσιονομικά ριψοκίνδυνες κινήσεις, όπως η κατάργηση του φόρου στον καπνό, η μείωση του φόρου στο οινόπνευμα και η κατάργηση του φόρου των αροτριώντων κτηνών που γονάτιζε την αγροτική παραγωγή. Παράλληλα, μείωσε τους δασμούς σε είδη πρώτης ανάγκης και περιέκοψε δραστικά τις δαπάνες για τα μεγάλα δημόσια έργα, κερδίζοντας την λατρεία των μαζών που τον έβλεπαν ως προστάτη τους. Ωστόσο, αυτή η πολιτική δημιούργησε ένα τεράστιο κενό στα δημόσια έσοδα.
Όταν η Βουλγαρία προσαρτά μονομερώς την Ανατολική Ρωμυλία, παραβιάζοντας τις διεθνείς συνθήκες, ο Δηλιγιάννης, για να ικανοποιήσει το έντονο εθνικό αίσθημα και να μη φανεί υποχωρητικός, κηρύσσει γενική επιστράτευση. Η Ελλάδα προετοιμάζεται για πόλεμο, χωρίς όμως να διαθέτει ούτε τη στρατιωτική ετοιμότητα ούτε τη διπλωματική στήριξη των Μεγάλων Δυνάμεων. Πρόκειται για την περιβόητη «Ένοπλη Ειρήνη», μια κατάσταση παρατεταμένης πολεμικής έντασης χωρίς ένοπλη σύγκρουση.
Οι Μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία, Αυστροουγγαρία, Ιταλία και Γερμανία), επιδιώκοντας τη διατήρηση της ισορροπίας στα Βαλκάνια, αντιδρούν έντονα και το 1886 επιβάλλουν Ναυτικό Αποκλεισμό στα ελληνικά λιμάνια. Ο αποκλεισμός παραλύει το εμπόριο, προκαλεί ελλείψεις βασικών αγαθών και επιδεινώνει δραματικά την ήδη εύθραυστη οικονομική κατάσταση της χώρας. Ο Δηλιγιάννης δηλώνει προκλητικά: «Η Ελλάς δεν δύναται να υποχωρήσει προ των απειλών», υιοθετώντας ρητορική εθνικής αξιοπρέπειας, ωστόσο η κοινωνική πίεση και η πείνα που φέρνει ο αποκλεισμός τον αναγκάζουν τελικά σε παραίτηση.
Η Πτώχευση: «Δυστυχώς Επτωχεύσαμεν»
Ο Τρικούπης επανέρχεται, αλλά το βάρος των δανείων είναι πλέον ασήκωτο. Στις 10 Δεκεμβρίου 1893, ο Τρικούπης ανεβαίνει στο βήμα της Βουλής. Με φωνή σταθερή αλλά γεμάτη πικρία, προφέρει την ιστορική φράση: «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν». Η Ελλάδα κηρύσσει στάση πληρωμών. Ο Δηλιγιάννης τον σφυροκοπεί, αποκαλώντας τον «δήμιο της Ελλάδος». Η πολιτική καριέρα του Τρικούπη τελειώνει το 1895, όταν δεν εκλέγεται ούτε βουλευτής. Η φράση του «Ανθ' ημών Γουλιμής. Καληνύχτα σας», για τον άγνωστο δικηγόρο που τον κέρδισε στο Μεσολόγγι, σφραγίζει το τέλος του. Μετά από αυτή την ταπείνωση, ο Τρικούπης έλαβε μια αμετάκλητη απόφαση: αποσύρθηκε οριστικά από την πολιτική.
Έφυγε για τις Κάννες της Γαλλίας, αυτοεξόριστος και ψυχικά ράκος. Παρά τις εκκλήσεις των οπαδών του να επιστρέψει αργότερα, εκείνος παρέμεινε ακλόνητος. Η υγεία του επιδεινώθηκε ραγδαία και στις 30 Μαρτίου 1896, λίγες μέρες πριν την έναρξη των πρώτων Σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων στην Αθήνα πεθαίνει στις Κάννες.
Το 1897 και ο Μαύρος Πόλεμος
Χωρίς τον Τρικούπη να τον συγκρατεί και σε ένα κλίμα έντονης εθνικιστικής έξαρσης, ο Δηλιγιάννης παρασύρεται από τη δράση της μυστικής «Εθνικής Εταιρείας» σε έναν πόλεμο με την Οθωμανική Αυτοκρατορία το 1897. Η Εταιρεία, αποτελούμενη από αξιωματικούς, πολιτικούς και διανοούμενους, καλλιεργεί την ιδέα ότι η Ελλάδα είναι έτοιμη για εθνική επέκταση, παρά τις προειδοποιήσεις για τη στρατιωτική και οικονομική της αδυναμία. Η προετοιμασία είναι ουσιαστικά ανύπαρκτη: ο στρατός είναι κακοεκπαιδευμένος, ανοργάνωτος, με ελλιπή εξοπλισμό και προβληματική διοίκηση. Η κύρια αιτία ήταν το Κρητικό Ζήτημα, καθώς το 1896 ξέσπασε νέα επανάσταση στην Κρήτη με αίτημα την Ένωση με την Ελλάδα.
Ο Δηλιγιάννης υπόσχεται στον λαό ότι «θα βαδίσουμε προς την Κωνσταντινούπολη», υιοθετώντας έναν μεγαλοϊδεατικό λόγο που ανταποκρίνεται στο λαϊκό αίσθημα, αλλά δεν έχει καμία σχέση με την πραγματικότητα. Ο πόλεμος εξελίσσεται σε σύντομη και ταπεινωτική ήττα. Στη Θεσσαλία, ο οθωμανικός στρατός διασπά εύκολα τις ελληνικές γραμμές και προελαύνει, αποκαλύπτοντας με οδυνηρό τρόπο την πλήρη ανεπάρκεια της ελληνικής πολεμικής προετοιμασίας. Η σύγκρουση μένει γνωστή ως «Μαύρος Πόλεμος», όχι μόνο για τη στρατιωτική ήττα, αλλά και για το σοκ που προκαλεί στην ελληνική κοινωνία.
Η ήττα φέρνει βαριές πολιτικές και οικονομικές συνέπειες. Η Ελλάδα υποχρεώνεται να καταβάλει υψηλή πολεμική αποζημίωση και το 1898 επιβάλλεται ο Διεθνής Οικονομικός Έλεγχος. Οι ξένοι αναλαμβάνουν τη διαχείριση βασικών κρατικών εσόδων —δασμών, μονοπωλίων και φόρων— παίρνοντας ουσιαστικά τα «κλειδιά» του ελληνικού ταμείου. Πρόκειται για μια βαθιά εθνική ταπείνωση, την οποία ο Τρικούπης πάντα φοβόταν ως συνέπεια της οικονομικής ασυνέπειας και του πολιτικού τυχοδιωκτισμού, και την οποία ο Δηλιγιάννης, τελικά, προκάλεσε.
Το Τέλος: Η Δολοφονία από Χαρτοπαίχτη
Ο Δηλιγιάννης παραμένει δημοφιλής παρά τις καταστροφές. Το 1905, ως πρωθυπουργός, αποφασίζει να χτυπήσει τον τζόγο κλείνοντας τις χαρτοπαικτικές λέσχες. Στις 31 Μαΐου 1905, καθώς ανεβαίνει τα σκαλιά της Βουλής, ο Αντώνης Κωσταγερακάρης, ένας επαγγελματίας χαρτοπαίχτης, τον πλησιάζει και τον μαχαιρώνει στην κοιλιά. Ο Δηλιγιάννης προλαβαίνει να ψελλίσει: «Με εσκότωσαν...».
Η δολοφονία του Δηλιγιάννη έκλεισε έναν κύκλο τριάντα ετών. Ο Τρικούπης άφησε πίσω του τα έργα (τρένα, διώρυγα) που υποστήριξαν την Ελλάδα τον επόμενο αιώνα, ενώ ο Δηλιγιάννης άφησε τη μνήμη ενός ηγέτη που ταυτίστηκε με τον καημό του απλού λαού, ακόμα κι αν τον οδήγησε στο χείλος του γκρεμού.
____________________________________________________
Η τριακονταετής αναμέτρηση του Χαρίλαου Τρικούπη και του Θεόδωρου Δηλιγιάννη δεν ήταν απλώς μια πολιτική κόντρα, αλλά η επώδυνη γέννηση της σύγχρονης Ελλάδας. Στην ιστορική ζυγαριά, οι δύο άνδρες μοιάζουν με τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος, εκπροσωπώντας την αιώνια πάλη ανάμεσα στην ανάγκη για εκσυγχρονισμό και την απαίτηση για κοινωνική συνοχή.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου