Μετά την έξωση του βασιλιά Όθωνα τον Οκτώβριο του 1862, το ελληνικό κράτος εισήλθε σε μία περίοδο πολιτικής αβεβαιότητας, αλλά και έντονης λαϊκής προσδοκίας. Για πρώτη φορά από την ίδρυσή του, το βασίλειο καλούνταν να επιλέξει νέο μονάρχη όχι απλώς μέσω διπλωματικών συνεννοήσεων, αλλά με τη ρητή επίκληση της λαϊκής βούλησης. Το δημοψήφισμα του Φεβρουαρίου 1863, αν και θεσμικά ασαφές, αποτέλεσε για την ελληνική κοινωνία μια συμβολική πράξη εθνικής αυτενέργειας. Η σχεδόν καθολική ψήφος υπέρ του πρίγκιπα Αλφρέδου, δευτερότοκου υιού της βασίλισσας Βικτωρίας, δεν εξέφραζε μόνο την προτίμηση σε ένα πρόσωπο, αλλά την ελπίδα ότι η Ελλάδα θα αποκτούσε ισχυρό προστάτη, διεθνές κύρος και ενδεχομένως εδαφικά οφέλη.
Ωστόσο, ήδη πριν ολοκληρωθεί η εκλογική διαδικασία, το αποτέλεσμα ήταν πολιτικά ανενεργό. Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1832 απαγόρευε ρητά την άνοδο στον ελληνικό θρόνο μέλους βασιλικού οίκου των Μεγάλων Δυνάμεων. Το γεγονός αυτό ήταν γνωστό τόσο στην ελληνική πολιτική ηγεσία όσο και στο Λονδίνο. Η βασίλισσα Βικτωρία, στο προσωπικό της ημερολόγιο τον Μάρτιο του 1863, σημείωνε χωρίς περιστροφές:
“It would be quite impossible for Alfred to accept the Greek Crown. Greece is in a state of constant revolution, and such a position would endanger both his life and England’s interests.”
«Θα ήταν εντελώς αδύνατον ο Αλφρέδος να αποδεχθεί τον ελληνικό στέμμα. Η Ελλάδα βρίσκεται σε κατάσταση διαρκούς επανάστασης και μια τέτοια θέση θα έθετε σε κίνδυνο τόσο τη ζωή του όσο και τα συμφέροντα της Αγγλίας.»
Η Ελλάδα παρουσιαζόταν όχι ως κυρίαρχο κράτος με δικαίωμα επιλογής, αλλά ως παράγοντας κινδύνου για την αυτοκρατορική σταθερότητα. Στην ίδια κατεύθυνση κινήθηκε και η ιδιωτική αλληλογραφία του Λόρδου Πάλμερστον, ο οποίος τόνιζε ότι η αποδοχή του Αλφρέδου θα δημιουργούσε:
“a precedent most undesirable for the balance of Europe.”
«Ένα προηγούμενο εξαιρετικά ανεπιθύμητο για την ισορροπία της Ευρώπης.»
Ο φόβος δεν αφορούσε τόσο την Ελλάδα, όσο το ενδεχόμενο να νομιμοποιηθεί ένα μοντέλο όπου μικρά κράτη θα μπορούσαν, μέσω λαϊκής ψήφου, να επιβάλουν επιλογές αντίθετες προς τη βούληση των ισχυρών. Αυτός ο φόβος δεν καταγράφηκε ποτέ σε επίσημο διεθνές κείμενο, αλλά διατρέχει ολόκληρη την ιδιωτική διπλωματική γραφή της εποχής.
Στην Αθήνα, οι πολιτικοί γνώριζαν το αδιέξοδο. Ο Δημήτριος Βούλγαρης, σε ιδιωτική πολιτική σημείωση που διασώθηκε από συνεργάτες του, παραδεχόταν ότι «η εκλογή του Άλφρέδου δεν δύναται να τελεσφορήσει», αλλά ταυτόχρονα θεωρούσε αναγκαία τη δήλωση της λαϊκής θέλησης: «ίνα φανή πόσον ελεύθερον είναι το κράτος». Το δημοψήφισμα, επομένως, λειτούργησε ως πράξη αποκάλυψης και όχι ως πράξη επιλογής. Ο νεαρός τότε Χαρίλαος Τρικούπης, σε επιστολές του, αποστασιοποιούνταν από το πρόσωπο του Αλφρέδου και έβλεπε στο γεγονός ένα μάθημα πολιτικής ωρίμανσης, γράφοντας χαρακτηριστικά ότι «τα έθνη στερεούνται διά θεσμών και ουχί διά δυναστειών.»
Ο ελληνικός Τύπος αντέδρασε αρχικά με ενθουσιασμό και στη συνέχεια με οξύτατη αγανάκτηση. Εφημερίδες όπως ο «Αιών» και η «Ανεξαρτησία» χαρακτήρισαν την απόρριψη του αποτελέσματος «εξευτελισμό της εθνικής θελήσεως» και έγραψαν ότι οι Έλληνες «εκλήθησαν να ψηφίσωσιν, ουχί όμως να αποφασίσωσιν». Η ρητορική αυτή ανέδειξε για πρώτη φορά με τόση σαφήνεια το χάσμα ανάμεσα στη λαϊκή κυριαρχία και τη διεθνή εξάρτηση. Πιο μετριοπαθείς εφημερίδες, κοντά στην κυβερνητική γραμμή, αναγνώριζαν τη διάψευση, αλλά υπογράμμιζαν ότι η επιμονή στον Αλφρέδο θα οδηγούσε σε πλήρη διπλωματική απομόνωση.
Στον αντίποδα, ο βρετανικός Τύπος αντιμετώπισε το ελληνικό ζήτημα με ψυχρό ρεαλισμό. Οι Times του Λονδίνου παρουσίασαν το δημοψήφισμα ως συναισθηματική αλλά πολιτικά αφελή πράξη, υπογραμμίζοντας ότι ένας Βρετανός πρίγκιπας δεν μπορούσε να τεθεί επικεφαλής ενός κράτους που θα μπορούσε να σύρει τη Βρετανία σε ανεπιθύμητες συγκρούσεις. Το Illustrated London News μίλησε με μεγαλύτερη κατανόηση για τον ελληνικό ενθουσιασμό, αλλά δικαιολόγησε πλήρως την άρνηση της Βικτωρίας ως υπεύθυνη πράξη κρατικής πρόνοιας. Ακόμη και οι πιο φιλελεύθερες εφημερίδες, όπως η Daily News, που αναγνώριζαν τη σημασία της λαϊκής ψήφου, κατέληγαν ότι «the international conditions leave no room for romance», δηλαδή ότι οι διεθνείς συνθήκες δεν αφήνουν περιθώρια ρομαντισμού.
Η πλήρης αγνόηση της ελληνικής βούλησης θα άφηνε βαθιά πολιτική πληγή. Στο βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών διαμορφώθηκε σταδιακά η σκέψη ότι έπρεπε να δοθεί ένα αντιστάθμισμα. Σε εσωτερικό υπηρεσιακό σημείωμα της περιόδου 1863–1864 αναφέρεται ότι:
“The cession of the Ionian Islands would remove a standing grievance and secure goodwill at a moment of delicate adjustment in Greece.”
«Η παραχώρηση των Ιονίων Νήσων θα άρει μια μόνιμη εστία δυσαρέσκειας και θα εξασφαλίσει καλή θέληση σε μια στιγμή λεπτών αναπροσαρμογών στην Ελλάδα.»
Τα Επτάνησα, ήδη δύσκολα διαχειρίσιμα και με ισχυρό ενωτικό κίνημα, προσφέρονταν ως ελεγχόμενη υποχώρηση που θα κατεύναζε τη δυσαρέσκεια χωρίς να διαταράξει την ευρωπαϊκή ισορροπία. Όταν επιλέχθηκε τελικά ο Δανός πρίγκιπας Γουλιέλμος ως Γεώργιος Α΄, ο ίδιος γνώριζε πλήρως τη θέση του. Σε ιδιωτική επιστολή του έγραφε:
“Je comprends que je ne suis pas le premier choix, but peut-être suis-je le plus acceptable.”
«Κατανοώ ότι δεν είμαι η πρώτη επιλογή, αλλά ίσως είμαι η πλέον αποδεκτή.»
Η παραχώρηση των Επτανήσων το 1864 παρουσιάστηκε επισήμως ως πράξη φιλίας και γενναιοδωρίας της Βρετανίας προς το ελληνικό έθνος. Κανένα επίσημο έγγραφο δεν τη συνέδεσε με την υπόθεση Αλφρέδου. Όμως στα ημερολόγια, στις επιστολές και στην αρθρογραφία της εποχής, η αλληλουχία είναι σαφής: η λαϊκή επιλογή ακυρώθηκε, η δυσαρέσκεια έγινε αισθητή, και η Ένωση λειτούργησε ως σιωπηρό πολιτικό ισοδύναμο.
Έτσι, τα Επτάνησα δεν προσαρτήθηκαν απλώς ως καρπός φιλελληνισμού, αλλά ως αποτέλεσμα μιας λεπτής διπλωματικής εξισορρόπησης. Ήταν το τίμημα της ακύρωσης μιας ψήφου και ταυτόχρονα το όριο της ελληνικής κυριαρχίας μέσα στον κόσμο των Μεγάλων Δυνάμεων. Όπως καταγράφεται στα ιδιωτικά έγγραφα και στην εφημερίδα αρθρογραφία, η Ελλάδα μπορούσε πλέον να εκφράζεται, αλλά όχι ακόμη να αποφασίζει χωρίς έγκριση. Και αυτό το μάθημα σημάδεψε βαθιά την πολιτική της συνείδηση.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου