Στην ακμή της, η Οθωμανική Αυτοκρατορία συντηρούσε τον στρατό της από τα λάφυρα των ηττημένων και τους νέους φόρους από τα νέα εδάφη. Όταν σταμάτησαν να κερδίζουν, ο στρατός (ειδικά οι Γενίτσαροι) άρχισε να μένει απλήρωτος.
Η αντίδραση: Οι στρατιώτες άρχισαν να επιδίδονται σε εκβιασμούς, να μπαίνουν στο εμπόριο και να γίνονται «κράτος εν κράτει», δημιουργώντας χάος στις πόλεις.
Η πίεση στους αγρότες (Το σύστημα του Ιλτιζάμ)
Το κράτος, για να βρει γρήγορα μετρητά, άρχισε να «νοικιάζει» το δικαίωμα είσπραξης φόρων σε πλούσιους τοπικούς άρχοντες (τους Φοροεκμισθωτές ή Mültezim).
Αυτοί πλήρωναν ένα ποσό προκαταβολικά στον Σουλτάνο και μετά πήγαιναν στα χωριά και έγδυναν κυριολεκτικά τους αγρότες (Ραγιάδες) για να βγάλουν κέρδος.
Πολλοί Έλληνες αγρότες έφτασαν στα όρια της πείνας, γεγονός που τους έκανε πολύ πιο δεκτικούς στις ιδέες της Επανάστασης.
Η άνοδος των Τοπικών Πασάδων (Αγιάνηδες)
Καθώς η Κωνσταντινούπολη δεν είχε λεφτά να στείλει στρατό παντού, η εξουσία πέρασε σε τοπικούς ισχυρούς άνδρες (όπως ο Αλή Πασάς στα Ιωάννινα).
Αυτοί οι Πασάδες έγιναν ημιαυτόνομοι ηγεμόνες.
Άρχισαν να έχουν δικούς τους στρατούς, δική τους φορολογία και να συγκρούονται με τον Σουλτάνο. Η ανταρσία των τοπικών Πασάδων λειτούργησε ως ασπίδα. Ο Αλή Πασάς, προσπαθώντας να σώσει το κεφάλι του, έγινε άθελά του ο μεγαλύτερος «σύμμαχος» της Φιλικής Εταιρείας, αφού απασχόλησε τις καλύτερες μονάδες του Σουλτάνου την πιο κρίσιμη στιγμή. Επίσης πολλοί από τους κορυφαίους οπλαρχηγούς (Καραϊσκάκης, Ανδρούτσος, Μάρκος Μπότσαρης) υπηρέτησαν στην αρχή ως μισθοφόροι ή αρματολοί του Αλή Πασά.
Εκεί έμαθαν τη σύγχρονη πολεμική τέχνη των Οθωμανών, τη διοίκηση μεγάλων στρατιωτικών σωμάτων και τις αδυναμίες του συστήματος. Χωρίς αυτή την εμπειρία, οι οπλαρχηγοί θα ήταν απλώς αρχηγοί μικρών ομάδων κλεφτών. Η ανταρσία του μπέρδεψε τους Οθωμανούς, οι οποίοι στην αρχή δεν κατάλαβαν ότι πρόκειται για εθνική επανάσταση των Ελλήνων, αλλά πίστευαν ότι ήταν απλώς άλλη μία συμμετοχή Χριστιανών μισθοφόρων σε μια εσωτερική τουρκική διαμάχη.
Η "Ψαλίδα" με την Ευρώπη
Ενώ η Αυτοκρατορία στέρευε από έσοδα, στην Ευρώπη συνέβαινε η Βιομηχανική Επανάσταση. Οι Ευρωπαίοι παρήγαγαν φθηνότερα προϊόντα, τα οποία πλημμύρισαν την οθωμανική αγορά, καταστρέφοντας τους ντόπιους τεχνίτες.
Γιατί αυτό οδήγησε στο 1821;
Φαντάσου έναν Έλληνα έμπορο ή αγρότη εκείνης της εποχής:
Βλέπει το κράτος να μην μπορεί να του παρέχει ασφάλεια (λόγω των άτακτων στρατιωτών και των ληστών).
Βλέπει τους φόρους να αυξάνονται συνέχεια για να καλυφθούν οι τρύπες του προϋπολογισμού του Σουλτάνου.
Βλέπει ότι οι Ευρωπαίοι (που είναι και αυτοί Χριστιανοί) προοδεύουν και ζουν με νόμους.
Ο Ρόλος των προεστων
Οι Προεστοί ήταν η πολιτική ηγεσία των Ελλήνων κατά την Τουρκοκρατία (Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, Ανδρέας Λόντος, Ανδρέας Ζαΐμης, Λάζαρος Κουντουριώτη, Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος). Δεν ήταν απλώς πλούσιοι γαιοκτήμονες· ήταν ένα επίσημο κομμάτι του οθωμανικού διοικητικού μηχανισμού, επιφορτισμένοι με το δύσκολο έργο της διαμεσολάβησης.
Ο Διοικητικός τους Ρόλος (Τα «Κλειδιά» της Κοινότητας)
Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, μη μπορώντας να ελέγξει κάθε χωριό ξεχωριστά, έδωσε στους Προεστούς συγκεκριμένα προνόμια:
Φορολογία: Ήταν υπεύθυνοι για την κατανομή των φόρων. Ο Πασάς ζητούσε ένα συνολικό ποσό από την περιοχή και οι Προεστοί αποφάσιζαν πόσα θα πληρώσει ο κάθε «ραγιάς». Αυτό τους έδινε τεράστια δύναμη, αλλά και τη δυνατότητα για καταχρήσεις.
Αυτοδιοίκηση: Είχαν το δικαίωμα να επιλύουν αστικές διαφορές (κληρονομικά, κτήματα) ανάμεσα στους Χριστιανούς, λειτουργώντας ως ένα πρώτο επίπεδο δικαιοσύνης πριν την παρέμβαση του Καδή.
Αντιπροσώπευση: Συμμετείχαν στα τοπικά συμβούλια δίπλα στους Οθωμανούς αξιωματούχους, μεταφέροντας τα αιτήματα των Ελλήνων, αλλά και τις εντολές του Σουλτάνου.
Η Οικονομική και Κοινωνική τους Ισχύς
Οι περισσότεροι Προεστοί προέρχονταν από παλιές, ισχυρές οικογένειες με μεγάλες εκτάσεις γης (τσιφλίκια). Ζούσαν σε πυργόσπιτα, φορούσαν ακριβές γούνες και διέθεταν δικούς τους ένοπλους φρουρούς (καπάκια). Η δύναμή τους ήταν τέτοια που στην Πελοπόννησο τους αποκαλούσαν «ατουρκισμένους» ή «τουρκοκοτζαμπάσηδες», καθώς ο τρόπος ζωής τους θύμιζε περισσότερο την τάξη των Askeri παρά των απλών Reaya.
Η Διπλή Όψη του Ρόλου τους
Ο ρόλος τους ήταν «δίκοπο μαχαίρι»:
Από τη μία πλευρά: Προστάτευαν την κοινότητα από τις αυθαιρεσίες των Τούρκων, εξαγοράζοντας συχνά με δικά τους χρήματα την εύνοια των Πασάδων ή μεσολαβώντας για να αποφευχθούν σφαγές.
Από την άλλη πλευρά: Για να διατηρήσουν τη θέση τους, έπρεπε να είναι πιστοί στο οθωμανικό σύστημα. Αυτό προκαλούσε συχνά την οργή του απλού λαού και των Κλεφτών, που τους έβλεπαν ως συνεργάτες του κατακτητή.
Η Στάση τους στην Επανάσταση του 1821
Όταν ξεκίνησε η ιδέα της Επανάστασης, οι Προεστοί βρέθηκαν σε δίλημμα. Είχαν τα πάντα να χάσουν: περιουσίες, προνόμια και τη ζωή τους.
Δεν ήταν απλώς πλούσιοι, ήταν οι τραπεζίτες της εποχής.
Κατείχαν τεράστιες εκτάσεις γης (τσιφλίκια).
Δάνειζαν χρήματα σε αγρότες (συχνά με υψηλούς τόκους).
Είχαν αποθήκες γεμάτες προϊόντα που εξήγαγαν στην Ευρώπη.
Αρχικά ήταν διστακτικοί και προτιμούσαν τη διπλωματία, φοβούμενοι μια πρόωρη αποτυχία.
Όταν όμως η Επανάσταση έγινε αναπόφευκτη, μπήκαν μπροστά, προσφέροντας τις περιουσίες τους για τον εξοπλισμό των πλοίων και τη συντήρηση των στρατευμάτων. Στην Επανάσταση αυτοί ήταν που πλήρωσαν για να αγοραστούν κανόνια, μπαρούτι και να συντηρηθούν τα πλοία (ειδικά οι Υδραίοι καραβοκύρηδες που λειτουργούσαν ως «ναυτικοί προεστοί»).
Η Κληρονομιά: Μετά την έναρξη του αγώνα, συγκρούστηκαν σκληρά με τους Οπλαρχηγούς (Κολοκοτρώνης κ.λπ.) για τον έλεγχο της εξουσίας, οδηγώντας στους πρώτους εμφυλίους πολέμους της ελεύθερης Ελλάδας.
Ο ρόλος των οπλαρχηγων
Οι περισσότεροι μεγάλοι οπλαρχηγοί (Κολοκοτρώνης, Καραϊσκάκης, Ανδρούτσος) δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά το 1821.
Είχαν θητεύσει ως Αρματολοί (αστυνομία του Σουλτάνου), άρα ήξεραν πώς λειτουργεί ο οθωμανικός στρατός από μέσα.
Είχαν ζήσει ως Κλέφτες (αντάρτες), άρα ήξεραν κάθε σπιθαμή των βουνών και την τέχνη του κλεφτοπολέμου.
Πολλοί είχαν υπηρετήσει σε ξένους στρατούς (π.χ. ο Κολοκοτρώνης στον αγγλικό στρατό στα Επτάνησα), μαθαίνοντας ευρωπαϊκή στρατηγική και πειθαρχία.
Η Δύναμή τους: Το «Σώμα» (Το Νταϊφά)
Ο οπλαρχηγός δεν ήταν ένας μοναχικός πολεμιστής. Ήταν ο αρχηγός μιας ομάδας ένοπλων ανδρών, των παλικαριών.
Πίστη: Τα παλικάρια ορκίζονταν πίστη στον οπλαρχηγό τους, όχι απαραίτητα σε ένα κράτος (που δεν υπήρχε ακόμα).
Οικονομία: Ο οπλαρχηγός έπρεπε να βρει λεφτά για να ταΐσει και να πληρώσει τους άνδρες του. Αυτά τα λεφτά τα ζητούσε από τους Προεστούς ή τα έπαιρνε ως λάφυρα.
Η Νοοτροπία: Το «Δίκαιο των Όπλων»
Οι οπλαρχηγοί πίστευαν ότι αφού αυτοί έχυναν το αίμα τους στα πεδία των μαχών, αυτοί έπρεπε να έχουν και τον πρώτο λόγο στη διοίκηση.
Περιφρονούσαν συχνά τους Προεστούς ως «καλαμαράδες» (επειδή ήξεραν μόνο να γράφουν και να εισπράττουν φόρους) ή ως «τουρκοκοτζαμπάσηδες».
Η εξουσία τους βασιζόταν στο χάρισμα και τη γενναιότητα. Αν ένας οπλαρχηγός έχανε τη φήμη του, τα παλικάρια του τον εγκατέλειπαν για κάποιον άλλον.
Η Σύγκρουση με την Πολιτική Εξουσία
Το 1821: Οπλαρχηγοί και Προεστοί ενώθηκαν κατά των Τούρκων.
Το 1823-1825: Άρχισαν να συγκρούονται μεταξύ τους. Οι Προεστοί (πολιτικοί) ήθελαν ένα κεντρικό κράτος με νόμους που να ελέγχουν τον στρατό. Οι Οπλαρχηγοί ήθελαν να διατηρήσουν την τοπική τους εξουσία και τα προνόμια των αρματολικιών τους.
Η κατάληξη: Αυτή η κόντρα οδήγησε στους Εμφυλίους Πολέμους. Ο Κολοκοτρώνης, για παράδειγμα, φυλακίστηκε από την κυβέρνηση των πολιτικών, παρά τις επιτυχίες του στις μάχες.
Οι Δύο «Κόσμοι» του Κλήρου
Ο Κλήρος δεν ήταν μια ενιαία ομάδα. Χωριζόταν σε δύο επίπεδα που συχνά είχαν διαφορετική στάση:
Ο Ανώτερος Κλήρος (Πατριάρχης, Μητροπολίτες): Ζούσαν κοντά στην εξουσία (Φανάρι ή έδρες επαρχιών). Ήταν συντηρητικοί γιατί φοβούνταν ότι μια αποτυχημένη επανάσταση θα έφερνε τη σφαγή του λαού και την καταστροφή της Εκκλησίας. Γι' αυτό, επίσημα, συχνά καταδίκαζαν τις εξεγέρσεις (π.χ. ο αφορισμός της Επανάστασης από τον Γρηγόριο Ε' έγινε υπό την απειλή σφαγής των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης)
Ο Κατώτερος Κλήρος (Παπάδες, Καλόγεροι): Ζούσαν μέσα στα χωριά, πεινούσαν μαζί με τον λαό και ένιωθαν την ίδια καταπίεση. Αυτοί ήταν η «ψυχή» της Επανάστασης στο πεδίο. Πολλοί έγιναν και οι ίδιοι οπλαρχηγοί (π.χ. ο Παπαφλέσσας ή ο Αθανάσιος Διάκος).
Η Εκκλησία ως «Κράτος μέσα στο Κράτος»
Πριν την Επανάσταση, η Εκκλησία εκτελούσε χρέη που σήμερα κάνει το κράτος:
Παιδεία: Τα σχολεία (κρυφά ή φανερά) λειτουργούσαν υπό την αιγίδα της.
Δικαιοσύνη: Για γάμους, διαζύγια και κληρονομιές, οι Έλληνες πήγαιναν στον Δεσπότη και όχι στον Τούρκο Καδή.
Κοινωνική Πρόνοια: Η Εκκλησία διαχειριζόταν τα έσοδα από τα μοναστήρια για να βοηθήσει φτωχούς ή να πληρώσει φόρους ολόκληρων χωριών που αδυνατούσαν να πληρώσουν.
Η Σύνδεση με την Επανάσταση
Η Εκκλησία έδωσε στην Επανάσταση το ιδεολογικό υπόβαθρο. Ο αγώνας ονομάστηκε «για του Χριστού την Πίστη την Αγία και της Πατρίδος την Ελευθερία». Χωρίς τη θρησκευτική ταυτότητα, οι Έλληνες ίσως να είχαν αφομοιωθεί (εξισλαμιστεί) μέσα στους αιώνες.
Οι Φαναριώτες: Οι Διπλωμάτες της Αυτοκρατορίας
Ζούσαν στο Φανάρι της Κωνσταντινούπολης (γύρω από το Πατριαρχείο). Ήταν μορφωμένοι, μιλούσαν πολλές γλώσσες και έγιναν απαραίτητοι στους Σουλτάνους.
Ο Ρόλος τους: Επειδή οι Οθωμανοί περιφρονούσαν τις ξένες γλώσσες, οι Φαναριώτες έγιναν οι επίσημοι Δραγουμάνοι (διερμηνείς και διπλωμάτες) του Κράτους.
Η Εξουσία τους: Ο Σουλτάνος τους διόριζε Ηγεμόνες στη Μολδαβία και τη Βλαχία (σημερινή Ρουμανία). Εκεί δημιούργησαν μικρές ελληνικές «αυλές» με ακαδημίες και βιβλιοθήκες.
Στην Επανάσταση: Έφεραν την πολιτική εμπειρία. Άνθρωποι όπως ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος ήταν αυτοί που έγραψαν τα πρώτα Συντάγματα και προσπάθησαν να πείσουν την Ευρώπη ότι η Ελλάδα αξίζει να είναι ανεξάρτητο κράτος.
Οι Έμποροι: Οι Φορείς των Ιδεών
Τον 18ο αιώνα, οι Έλληνες κυριάρχησαν στο εμπόριο της Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας.
Το Δίκτυο: Ίδρυσαν παροικίες (κοινότητες) στη Βιέννη, την Οδησσό, την Τεργέστη και το Παρίσι.
Ο Διαφωτισμός: Μαζί με τα εμπορεύματα, έφερναν στην Ελλάδα απαγορευμένα βιβλία και τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης (Ελευθερία, Ισότητα).
Η Φιλική Εταιρεία: Δεν είναι τυχαίο ότι οι ιδρυτές της (Ξάνθος, Σκουφάς, Τσακάλωφ) ήταν έμποροι. Αυτοί κατάλαβαν ότι για να πετύχει η Επανάσταση χρειαζόταν μυστική οργάνωση και κεφάλαια.
Όλες αυτές οι παραπάνω ομάδες άρχισαν να δημιουργούν ένα «κράτος εν κράτει»:
Οι Έμποροι έφεραν τα λεφτά και τις ιδέες.
Οι Φαναριώτες έδωσαν τη διπλωματική κάλυψη.
Ο Κλήρος κράτησε την ταυτότητα και τη γλώσσα.
Οι Προεστοί είχαν τη διοικητική μηχανή.
Οι Οπλαρχηγοί είχαν τα όπλα.
Η «Μεγάλη Έκρηξη» του 1821
Η Επανάσταση πέτυχε γιατί, για πρώτη φορά, όλες αυτές οι αντίθετες ομάδες (που συχνά μισούνταν μεταξύ τους) συμφώνησαν σε ένα πράγμα: Ότι το οθωμανικό σύστημα δεν τους χωρούσε πια.
Οι Έμποροι ήθελαν ελεύθερο εμπόριο χωρίς τα χαράτσια του Πασά.
Οι Φαναριώτες ήθελαν να γίνουν υπουργοί σε δικό τους κράτος.
Οι Οπλαρχηγοί ήθελαν να μην είναι πια «υπάλληλοι» του Σουλτάνου.
Το Ανατολικό Ζήτημα
Ρωσία: Ο «Ομόδοξος» προστάτης
Η Ρωσία ήταν ο μόνιμος εφιάλτης του Σουλτάνου.
Ο στόχος: Ήθελε να κατέβει στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο (έξοδος στις «θερμές θάλασσες»).
Το πρόσχημα: Εμφανιζόταν ως ο προστάτης όλων των Ορθοδόξων (βάσει της Συνθήκης του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή).
Η στάση: Στην αρχή (1821) ο Τσάρος καταδίκασε την Επανάσταση λόγω της «Ιερής Συμμαχίας», αλλά αργότερα πίεσε για την ανεξαρτησία της Ελλάδας για να αποδυναμώσει την Τουρκία.
Αγγλία: Η κυρίαρχος των θαλασσών
Η Αγγλία ήταν η πιο περίπλοκη δύναμη.
Ο φόβος: Δεν ήθελε να διαλυθεί η Οθωμανική Αυτοκρατορία, γιατί φοβόταν ότι τη θέση της θα έπαιρνε η Ρωσία.
Η αλλαγή πλεύσης: Όταν είδε ότι οι Έλληνες δεν το βάζουν κάτω, ο υπουργός Τζορτζ Κάνινγκ κατάλαβε ότι ένα νέο, ναυτικό ελληνικό κράτος θα ήταν ο καλύτερος «πελάτης» και σύμμαχος της Αγγλίας στη Μεσόγειο.
Τα δάνεια: Η Αγγλία έδωσε τα πρώτα δάνεια στην Ελλάδα, «δένοντάς» την οικονομικά στο δικό της άρμα για δεκαετίες.
Γαλλία: Η αναζήτηση της χαμένης δόξας
Μετά την ήττα του Ναπολέοντα, η Γαλλία ήθελε να ξαναγίνει υπολογίσιμη δύναμη.
Η στάση: Στάθηκε κάπου ανάμεσα. Έστειλε στρατό (εκστρατεία του Μαιζών) στην Πελοπόννησο για να διώξει τους Αιγυπτίους του Ιμπραήμ και βοήθησε στην οργάνωση του νέου ελληνικού στρατού.
Το «Κτύπημα» που άλλαξε τα πάντα: Ναυμαχία του Ναβαρίνου (1827)
Ήταν η μοναδική στιγμή που οι τρεις δυνάμεις ενώθηκαν.
Ο ενωμένος στόλος τους βύθισε τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο.
Το αποτέλεσμα: Χωρίς αυτό, η Επανάσταση θα είχε χαθεί, καθώς ο Ιμπραήμ είχε σχεδόν σβήσει την αντίσταση στην Πελοπόννησο.
Η Κληρονομιά: Τα «Ξενικά» Κόμματα
Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης (1821–1829) οι Έλληνες κατάλαβαν ότι χωρίς τη βοήθεια μιας Μεγάλης Δύναμης, ο Σουλτάνος θα τους έπνιγε
Η επιρροή των Μεγάλων Δυνάμεων ήταν τόσο μεγάλη, που τα πρώτα ελληνικά πολιτικά κόμματα ονομάζονταν:
Το Αγγλικό (με τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο)
Τι πίστευαν: Ότι η Ελλάδα πρέπει να γίνει ένα σύγχρονο, αστικό κράτος (σαν την Αγγλία) με Σύνταγμα και ισχυρό εμπόριο.
Γιατί Αγγλία: Επειδή η Αγγλία ήταν η κυρίαρχος των θαλασσών. Πίστευαν ότι αν είμαστε φίλοι με τους Άγγλους, θα μας βοηθήσουν να πάρουμε εδάφη από τους Οθωμανούς και θα μας προστατεύουν από τη Ρωσία.
Υποστηρικτές: Έμποροι, εφοπλιστές και μορφωμένοι Φαναριώτες.
Το Γαλλικό (με τον Ιωάννη Κωλέττη)
Τι πίστευαν: Ήταν το κόμμα των «αγωνιστών». Είχαν μια πιο επιθετική πολιτική (τη λεγόμενη Μεγάλη Ιδέα) – ήθελαν να απελευθερώσουν αμέσως όλα τα ελληνικά εδάφη με πόλεμο.
Γιατί Γαλλία: Οι Γάλλοι θεωρούνταν οι προστάτες των εθνικών κινημάτων και ο Κωλέττης πίστευε ότι η στρατιωτική δόξα της Γαλλίας ταίριαζε στην ελληνική ψυχή.
Υποστηρικτές: Οπλαρχηγοί της Ρούμελης και όσοι ήθελαν έναν ισχυρό στρατό.
Το Ρωσικό Κόμμα
Αρχηγός: Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης (αν και πνευματικός ηγέτης θεωρούνταν ο Καποδίστριας).
Τι πίστευαν: Έδιναν τεράστια βάση στην Ορθοδοξία. Ήταν οι πιο συντηρητικοί και πίστευαν ότι ο Σουλτάνος θα έπεφτε μόνο από το «ξανθό γένος» (τους Ρώσους).Γιατί Ρωσία: Λόγω του κοινού θρησκεύματος. Πίστευαν ότι η Ρωσία είναι η μόνη που δεν θα μας άλλαζε την ταυτότητα και τη θρησκεία μας.Υποστηρικτές: Ο Κλήρος, οι προεστοί της Πελοποννήσου και ο απλός, θρησκευόμενος λαός.
Κάθε ομάδα Ελλήνων πίστευε ότι η δική της «προστάτιδα» δύναμη θα έφερνε την καλύτερη λύση.
Αυτά τα κόμματα συγκρούστηκαν άγρια στους Εμφυλίους Πολέμους (1823-1825) για το ποιος θα διαχειριστεί τα αγγλικά δάνεια και την εξουσία.
Μετά την Επανάσταση (Το νέο Κράτος: 1830–1843)
Πώς λειτουργούσαν στην πράξη.
Ήταν μια κατάσταση διαρκούς εξάρτησης.
Οι πρεσβευτές των τριών χωρών στην Αθήνα είχαν περισσότερη δύναμη από τους Έλληνες υπουργούς.
Αν ήθελες να διοριστείς κάπου ή να πάρεις μια σύνταξη, έπρεπε να πας στον αρχηγό του «Αγγλικού» ή του «Ρωσικού» κόμματος για να μεσολαβήσει στην αντίστοιχη πρεσβεία.
Η σύγκρουση αυτών των κομμάτων οδήγησε σε εξεγέρσεις και πολιτική αστάθεια, καθώς η κάθε πρεσβεία προσπαθούσε να ρίξει την κυβέρνηση της άλλης.
Επί Καποδίστρια: Ο πρώτος Κυβερνήτης προσπάθησε να κυβερνήσει υπεράνω κομμάτων, αλλά το Ρωσικό τον στήριζε, ενώ το Αγγλικό και το Γαλλικό τον πολέμησαν μέχρι θανάτου (δολοφονία 1831). Επί Όθωνα (Αντιβασιλεία): Οι Βαυαροί προσπάθησαν να παίξουν το παιχνίδι των ισορροπιών ανάμεσα στα τρία κόμματα, αλλά οι πρεσβευτές (Αγγλίας, Γαλλίας, Ρωσίας) ήταν αυτοί που πραγματικά «έκαναν κουμάντο» στην Αθήνα.
Ο Ρήγας Φεραίος ήταν ο Αρχιτέκτονας της Ιδέας. Αυτός που στραγγαλίστηκε στο Βελιγράδι το 1798. Αν και πέθανε 23 χρόνια πριν το 1821, το πνεύμα του ήταν αυτό που «έπεισε» τους Έλληνες ότι η Επανάσταση είναι εφικτή. Μετέτρεψε την «ελληνική ταυτότητα» από θρησκευτική (Ορθόδοξος Ραγιάς) σε πολιτική (Ελεύθερος Πολίτης).
Ο Φιλελληνισμός: Η «Μαλακή Ισχύς» της Επανάστασης
Ενώ οι κυβερνήσεις της Ευρώπης ήταν αρχικά εχθρικές, οι λαοί ήταν με το μέρος μας.
Τι ήταν: Ένα κίνημα διανοουμένων, καλλιτεχνών και απλών ανθρώπων που λάτρευαν την αρχαία Ελλάδα.
Η προσφορά: Έστειλαν χρήματα, φάρμακα και εθελοντές να πολεμήσουν (όπως ο Λόρδος Βύρωνας).
Γιατί ήταν χρήσιμο: Πίεσαν τις κυβερνήσεις τους (Αγγλία, Γαλλία) να αλλάξουν στάση. Χωρίς την πίεση των Φιλελλήνων, ίσως το Ναβαρίνο να μην είχε γίνει ποτέ.
Οι κύριοι σταθμοί της Ελληνικής Επανάστασης, χωρισμένοι σε φάσεις:
Φάση Α: Η Προετοιμασία και το Ξέσπασμα (1814 - 1821)
Σε αυτή τη φάση, η Επανάσταση είναι αυθόρμητη και τοπική. Οι Έλληνες εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι ο οθωμανικός στρατός είναι απασχολημένος με τον Αλή Πασά.
Το Στρατιωτικό Γεγονός: Η Άλωση της Τριπολιτσάς (Σεπτέμβριος 1821). Ήταν το διοικητικό κέντρο των Τούρκων στον Μοριά. Η πτώση της έδειξε ότι οι Έλληνες μπορούν να νικήσουν σε τακτικό πόλεμο.
Ο Πρωταγωνιστής: Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Επιβάλλει τη στρατιωτική του ιδιοφυΐα, πείθοντας τους άτακτους κλέφτες να πολεμήσουν οργανωμένα.
Το Πολιτικό Γεγονός: Η Α' Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου. Οι Έλληνες διακηρύσσουν στον κόσμο ότι δεν είναι "αναρχικοί", αλλά ένα έθνος που ζητά την ελευθερία του με Σύνταγμα
1814: Ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό από τους εμπόρους (Σκουφάς, Τσακάλωφ, Ξάνθος). Τι έγινε: Τρεις άσημοι έμποροι (Σκουφάς, Τσακάλωφ, Ξάνθος) ιδρύουν μια μυστική οργάνωση στα πρότυπα των Τεκτόνων.
Η σημασία: Για πρώτη φορά η Επανάσταση δεν είναι ένα αυθόρμητο ξέσπασμα, αλλά ένα οργανωμένο σχέδιο. Χρησιμοποίησαν το ψέμα της «Αόρατης Αρχής» (άφηναν να εννοηθεί ότι ο Τσάρος είναι από πίσω) για να πείσουν τους διστακτικούς Προεστούς και Οπλαρχηγούς να ενταχθούν.
1820 (Οκτώβριος): Ο Αλή Πασάς αποστατεί από τον Σουλτάνο. Ο οθωμανικός στρατός συγκεντρώνεται στην Ήπειρο (το «δώρο» της τύχης).
Τι έγινε: Ο Σουλτάνος κηρύσσει τον Αλή Πασά «προδότη» και στέλνει 50.000 στρατιώτες στα Γιάννενα.
Η σημασία: Ο Αλή Πασάς, για να σωθεί, καλεί τους Έλληνες οπλαρχηγούς να τον βοηθήσουν. Αυτό άδειασε την Πελοπόννησο από τουρκικό στρατό. Αν ο Αλή δεν είχε στασιάσει, η Επανάσταση του '21 θα είχε κατασταλεί μέσα σε δύο εβδομάδες.
1821 (Φεβρουάριος): Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης κηρύσσει την επανάσταση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (Μολδοβλαχία). Τι έγινε: Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης διαβαίνει τον Προύθο.
Η σημασία: Ήταν ένας στρατηγικός αντιπερισπασμός. Ο Υψηλάντης ήξερε ότι θα αποτύχει στρατιωτικά εκεί, αλλά έπρεπε να τραβήξει την προσοχή των Τούρκων στον Βορρά, ώστε να «αναπνεύσει» ο ξεσηκωμός στον Μοριά. Ο Ιερός Λόχος θυσιάστηκε στο Δραγατσάνι για να κερδίσει χρόνο η Πελοπόννησος.
1821 (Μάρτιος): Έκρηξη της Επανάστασης στην Πελοπόννησο (Καλαμάτα, Πάτρα) και στη Στερεά Ελλάδα. Τι έγινε: Απελευθέρωση της Καλαμάτας (23 Μαρτίου) και πολιορκία της Πάτρας.
Η σημασία: Η Επανάσταση γίνεται πλέον μη αναστρέψιμη. Οι Έλληνες επιτίθενται στα οχυρωμένα κάστρα. Η δημιουργία της «Μεσσηνιακής Γερουσίας» είναι η πρώτη προσπάθεια για ελληνική κυβέρνηση.
1821 (Σεπτέμβριος): Άλωση της Τριπολιτσάς. Ο Κολοκοτρώνης εδραιώνει την Επανάσταση στο κέντρο του Μοριά. Τι έγινε: Μετά από πολλούς μήνες πολιορκίας, οι Έλληνες μπαίνουν στην πόλη.
Η σημασία: Ήταν το point of no return. Με την πτώση της Τριπολιτσάς, οι Τούρκοι έχασαν το στρατηγικό τους κέντρο. Τα λάφυρα που πήραν οι οπλαρχηγοί (όπλα, χρήματα) επέτρεψαν τη συνέχιση του αγώνα, αλλά η σφαγή που ακολούθησε δυσκόλεψε τη διπλωματία στην Ευρώπη.
Φάση Β: Οι Πρώτες Επιτυχίες και οι Εμφύλιοι (1822 - 1825)
Μόλις έφυγε ο άμεσος κίνδυνος των Τούρκων, βγήκαν στην επιφάνεια τα παλιά μίση. Είναι η πιο σκοτεινή περίοδος.
Η Σύγκρουση: Πολιτικοί (Προεστοί/Φαναριώτες) εναντίον Στρατιωτικών (Οπλαρχηγοί). Οι πολιτικοί ήθελαν το έλεγχο των αγγλικών δανείων και της εξουσίας, ενώ οι στρατιωτικοί πίστευαν ότι τους ανήκει η ηγεσία λόγω των μαχών.
Το Αποτέλεσμα: Η Επανάσταση παρέλυσε. Ο Κολοκοτρώνης φυλακίστηκε στην Ύδρα από την κυβέρνηση Κουντουριώτη. Ενώ οι Έλληνες τρώγονταν μεταξύ τους, ο Σουλτάνος έκανε συμφωνία με τον Μοχάμετ Άλι της Αιγύπτου για να στείλει τον γιο του, τον Ιμπραήμ.
1822 (Ιανουάριος): Α' Εθνοσυνέλευση στην Επίδαυρο – Ψήφιση του πρώτου Συντάγματος. Τι έγινε: Ψηφίζεται η «Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας».
Η σημασία: Πολιτική αναβάθμιση. Οι Έλληνες λένε στην Ευρώπη: «Δεν είμαστε ληστές, είμαστε κράτος». Εδώ όμως μπαίνουν οι βάσεις του διχασμού, καθώς οι Πολιτικοί παραγκωνίζουν τους Στρατιωτικούς στη διοίκηση.
1822 (Ιούλιος): Μάχη στα Δερβενάκια. Ο Κολοκοτρώνης καταστρέφει τη στρατιά του Δράμαλη. Τι έγινε: Ο Κολοκοτρώνης παγιδεύει τη στρατιά του Δράμαλη (30.000 άνδρες) στα στενά.
Η σημασία: Η καταστροφή της μεγαλύτερης οθωμανικής στρατιάς που στάλθηκε ποτέ στον Μοριά. Ο Κολοκοτρώνης σώζει την Επανάσταση και αναδεικνύεται σε απόλυτο ηγέτη.
1823 - 1825: Εμφύλιοι Πόλεμοι. Η σύγκρουση Προεστών και Οπλαρχηγών για τον έλεγχο της εξουσίας και των αγγλικών δανείων. Τι έγινε: Δύο γύροι πολέμου ανάμεσα σε Πελοποννήσιους (Κολοκοτρώνης/Προεστοί) και Ρουμελιώτες/Νησιώτες (Κουντουριώτης/Κωλέττης).
Η σημασία: Ηθική και στρατιωτική κατάρρευση. Οι Έλληνες ξόδεψαν το πρώτο αγγλικό δάνειο για να αγοράσουν όπλα και να σκοτωθούν μεταξύ τους. Ο Κολοκοτρώνης φυλακίζεται και η χώρα μένει απροστάτευτη.
1824: Η Αγγλία χορηγεί το πρώτο δάνειο στην Ελλάδα (έναρξη της οικονομικής εξάρτησης). Το δάνειο αυτό λειτούργησε ως έμμεση αναγνώριση του ελληνικού αγώνα από την ισχυρότερη δύναμη της εποχής, καθώς η Αγγλία επένδυε πλέον επίσημα στην επιτυχία της Επανάστασης για να εξασφαλίσει την αποπληρωμή του. Ταυτόχρονα όμως, η κακή διαχείριση των χρημάτων τροφοδότησε τους εμφυλίους πολέμους και εγκαινίασε έναν αιώνα οικονομικής εξάρτησης και πολιτικής κηδεμονίας από τις ξένες τράπεζες.
Φάση Γ: Η Κρίση και η Επέμβαση των Δυνάμεων (1825 - 1827)
Η Επανάσταση φτάνει στο χείλος του γκρεμού. Ο Ιμπραήμ αποβιβάζεται στον Μοριά και καίει τα πάντα.
Η Μεγάλη Θυσία: Η Έξοδος του Μεσολογγίου (1826). Στρατιωτικά ήταν ήττα, αλλά ηθικά ήταν η μεγαλύτερη νίκη. Η Ευρώπη συγκλονίζεται από τον ηρωισμό των πεινασμένων πολιορκημένων και το ρεύμα του Φιλελληνισμού γιγαντώνεται.
Η Σωτηρία: Η Ναυμαχία του Ναβαρίνου (Οκτώβριος 1827). Οι Μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) καταλαβαίνουν ότι η Επανάσταση θα σβήσει αν δεν παρέμβουν. Καταστρέφουν τον στόλο του Ιμπραήμ και του Σουλτάνου, ουσιαστικά επιβάλλοντας την ειρήνη με τη βία.
1825 (Φεβρουάριος): Απόβαση του Ιμπραήμ Πασά (Αιγύπτιοι) στην Πελοπόννησο. Η Επανάσταση κινδυνεύει με πλήρη καταστολή. Τι έγινε: Ο αιγυπτιακός τακτικός στρατός αποβιβάζεται στη Μεθώνη.
Η σημασία: Ο Ιμπραήμ εισάγει τον τακτικό πόλεμο (ευρωπαϊκή εκπαίδευση). Οι οπλαρχηγοί με τον κλεφτοπόλεμο δεν μπορούν να τον σταματήσουν. Η Πελοπόννησος ερημώνεται και η Επανάσταση πνέει τα λοίσθια.
1826 (Απρίλιος): Έξοδος του Μεσολογγίου. Η θυσία των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» συγκλονίζει την Ευρώπη και γεννά το κίνημα του Φιλελληνισμού. Τι έγινε: Μετά από έναν χρόνο πολιορκίας και πείνας, οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» επιχειρούν ηρωική έξοδο.
Η σημασία: Η πιο λαμπρή ηθική νίκη. Η πτώση του Μεσολογγίου «ξύπνησε» τη συνείδηση των Ευρωπαίων ηγετών. Χωρίς το Μεσολόγγι, δεν θα υπήρχε το Ναβαρίνο.
1827 (Απρίλιος): Γ' Εθνοσυνέλευση στην Τροιζήνα – Εκλογή του Ιωάννη Καποδίστρια ως πρώτου Κυβερνήτη. Η Γ' Εθνοσυνέλευση στην Τροιζήνα ήταν η κρίσιμη στιγμή που οι Έλληνες, μπροστά στην απειλή του Ιμπραήμ, αποφάσισαν να εγκαταλείψουν τις εσωτερικές διαμάχες και να παραδώσουν την εκτελεστική εξουσία σε ένα μόνο πρόσωπο: τον Ιωάννη Καποδίστρια.
Η επιλογή του Καποδίστρια, ενός έμπειρου διπλωμάτη με ευρωπαϊκό κύρος, είχε ως στόχο τη δημιουργία ενός ισχυρού κεντρικού κράτους και τη διεθνή αναγνώριση της Ελλάδας, θέτοντας τα θεμέλια για τη μετάβαση από τον επαναστατικό αγώνα στην οργανωμένη ανεξαρτησία.
1827 (Οκτώβριος): Ναυμαχία του Ναβαρίνου. Οι στόλοι Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας καταστρέφουν τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο. Τι έγινε: Οι στόλοι Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας βυθίζουν τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο μέσα στο λιμάνι.
Η σημασία: Η στρατιωτική σωτηρία. Οι Μεγάλες Δυνάμεις επιβάλλουν τη λύση με τα κανόνια τους. Ο Σουλτάνος δεν μπορεί πια να στείλει ενισχύσεις και εφόδια στον Ιμπραήμ.
Φάση Δ: Η Ανεξαρτησία και το Νέο Κράτος (1828 - 1843)
Η φάση της μετάβασης. Η Ελλάδα δεν είναι πια ένα πεδίο μάχης, αλλά ένα υπό διαμόρφωση κράτος.
Ο Καποδίστριας: Έρχεται ως Κυβερνήτης και προσπαθεί να φέρει ευρωπαϊκή οργάνωση: ιδρύει σχολεία, ταχυδρομείο, δικαστήρια και εισάγει την καλλιέργεια της πατάτας.
Το Τέλος: Η δολοφονία του Καποδίστρια (1831) δείχνει ότι οι τοπικές δυνάμεις (Προεστοί) δεν αντέχουν το κεντρικό κράτος. Οι Μεγάλες Δυνάμεις επιλέγουν τον Όθωνα ως Βασιλιά για να φέρει σταθερότητα.
Η Διπλωματική Νίκη: Με τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης (1832), τα σύνορα ορίζονται στη γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού και η Ελλάδα αναγνωρίζεται ως πλήρως κυρίαρχο κράτος.
1828 (Ιανουάριος): Άφιξη του Καποδίστρια στην Αίγινα. Προσπάθεια οργάνωσης τακτικού στρατού και κεντρικής Διοίκησης. Τι έγινε: Ο πρώτος Κυβερνήτης φτάνει στο Ναύπλιο.
Η σημασία: Η γέννηση του κεντρικού κράτους. Ο Καποδίστριας φέρνει τάξη, καταπολεμά την πειρατεία και προσπαθεί να φτιάξει σύνορα. Η σύγκρουσή του με τους τοπικούς προεστούς (Μαυρομιχάληδες) θα του κοστίσει τη ζωή.
1830 (Φεβρουάριος): Πρωτόκολλο του Λονδίνου. Η Ελλάδα αναγνωρίζεται επίσημα ως ανεξάρτητο κράτος. Τι έγινε: Οι Μεγάλες Δυνάμεις υπογράφουν την πλήρη Ανεξαρτησία της Ελλάδας.
Η σημασία: Η νομική γέννηση της Ελλάδας. Από «αυτόνομη επαρχία» του Σουλτάνου, γινόμαστε κυρίαρχο κράτος στη διεθνή σκηνή.
1831 (Σεπτέμβριος): Δολοφονία του Καποδίστρια στο Ναύπλιο από τους Μαυρομιχαλαίους (σύγκρουση Κράτους vs Προεστών). Η δολοφονία του Καποδίστρια ήταν η βίαιη απάντηση των Προεστών (Μαυρομιχαλαίοι) στην προσπάθεια του Κυβερνήτη να αφαιρέσει τα τοπικά τους προνόμια και να δημιουργήσει ένα σύγχρονο, συγκεντρωτικό κράτος.
Ο θάνατός του βύθισε την Ελλάδα στην αναρχία, δίνοντας στις Μεγάλες Δυνάμεις το τέλειο πρόσχημα να επιβάλουν την απόλυτη μοναρχία του Όθωνα και των Βαυαρών.
1833: Άφιξη του Βασιλιά Όθωνα και έναρξη της Αντιβασιλέας. Η άφιξη του 17χρονου Βαυαρού πρίγκιπα στο Ναύπλιο σήμανε το οριστικό τέλος της επαναστατικής περιόδου και την αρχή της συστηματικής κρατικής οργάνωσης, αλλά με ξένα πρότυπα.
Επειδή ο Όθωνας ήταν ανήλικος, την εξουσία άσκησαν τρεις Βαυαροί σύμβουλοι (Άρμανσπεργκ, Μάουρερ, Έιντεκ), οι οποίοι δημιούργησαν τον τακτικό στρατό, το δικαστικό σύστημα και το εκπαιδευτικό πλαίσιο, αλλά συχνά αγνοούσαν τις ελληνικές παραδόσεις και τις ανάγκες των παλιών αγωνιστών.
1843 (3 Σεπτεμβρίου): Επανάσταση για την παραχώρηση Συντάγματος (τέλος της Απόλυτης Μοναρχίας). Ήταν η στιγμή που ο λαός και ο στρατός (με ηγέτες τον Καλλέργη και τον Μακρυγιάννη) απαίτησαν το τέλος της Απόλυτης Μοναρχίας.
Η επιτυχία της εξέγερσης ανάγκασε τον Όθωνα να παραχωρήσει Σύνταγμα, μετατρέποντας το πολίτευμα σε Συνταγματική Μοναρχία και αποδεικνύοντας ότι η ελληνική κοινωνία, παρά τις δυσκολίες, είχε πλέον αποδεχθεί την ιδέα του πολίτη που έχει δικαιώματα και λόγο στη διακυβέρνηση.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου