Συνθήκες του Λονδίνου, Ελλάδα και Μεγάλες Ευρωπαϊκές Δυνάμεις

Οι λεγόμενες «Συνθήκες του Λονδίνου» δεν αποτελούν ένα μεμονωμένο γεγονός, αλλά μια σειρά από διπλωματικές συμφωνίες που υπογράφηκαν στην αγγλική πρωτεύουσα κυρίως κατά τον 19ο αιώνα. Το Λονδίνο εκείνη την εποχή λειτουργούσε ως το κατεξοχήν διπλωματικό κέντρο της Ευρώπης, όπου οι Μεγάλες Δυνάμεις – Βρετανία, Γαλλία, Ρωσία, Αυστρία και αργότερα η Πρωσία – αποφάσιζαν πώς θα ρυθμίσουν κρίσεις και πώς θα διατηρήσουν την ισορροπία δυνάμεων στην ήπειρο.

Οι συνθήκες αυτές αφορούσαν διαφορετικά ζητήματα κάθε φορά. Το 1827, η συμφωνία ανάμεσα σε Βρετανία, Γαλλία και Ρωσία οδήγησε στη Ναυμαχία του Ναυαρίνου και άνοιξε τον δρόμο για την ελληνική ανεξαρτησία. Το 1830, οι ίδιες δυνάμεις αναγνώρισαν την ανεξαρτησία του Βελγίου από την Ολλανδία και ταυτόχρονα όρισαν τα πρώτα σύνορα της Ελλάδας, περιορίζοντάς την στη Στερεά Ελλάδα και τον Μοριά. Το 1832, η Ελλάδα αναγνωρίστηκε επίσημα ως βασίλειο και επιλέχθηκε ο Όθωνας της Βαυαρίας για τον θρόνο, ενώ το 1864 η Βρετανία παρέδωσε τα Ιόνια νησιά στην Ελλάδα στο πλαίσιο μιας διευθέτησης που ενίσχυε τον νέο βασιλιά Γεώργιο Α’. Παράλληλα, άλλες συνθήκες στο Λονδίνο αφορούσαν το Λουξεμβούργο, το οποίο κηρύχθηκε ουδέτερο το 1867, και τα Βαλκάνια, όπου το 1913 αναγνωρίστηκε η Αλβανία και καθορίστηκαν τα νέα σύνορα μετά τον Α’ Βαλκανικό Πόλεμο.

Ο Γεώργιος Α΄, που ανήλθε στον θρόνο το 1863 και κυβέρνησε μέχρι τη δολοφονία του το 1913, αποτέλεσε τον μακροβιότερο μονάρχη της χώρας και μια κομβική φυσιογνωμία της νεότερης ελληνικής ιστορίας. Η επιλογή του από τις Μεγάλες Δυνάμεις θεωρήθηκε «ουδέτερη λύση», καθώς δεν ανήκε σε καμία μεγάλη ευρωπαϊκή δυναστεία που θα δημιουργούσε ανισορροπίες. Η άνοδός του συνδέθηκε άμεσα με το Λονδίνο, αφού συνοδεύτηκε από την παράδοση των Ιονίων Νήσων από τη Βρετανία – μια κίνηση που έδωσε νομιμοποίηση στον νέο βασιλιά και έδειξε πόσο αλληλένδετες ήταν οι διεθνείς διευθετήσεις με την εσωτερική εξέλιξη της Ελλάδας.

Όμως, οι συνθήκες του Λονδίνου και η βασιλεία του Γεωργίου Α΄ δεν μπορούν να γίνουν κατανοητές χωρίς να ιδωθούν στο πλαίσιο της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας. Ενώ η Ελλάδα ρυθμιζόταν μέσα από διπλωματικά τραπέζια, οι ίδιες δυνάμεις που αποφάσιζαν για τα ελληνικά και άλλα σύνορα άπλωναν τα πλοκάμια τους σε όλο τον κόσμο. Ήθελαν δηλαδή σταθερότητα στον Ευρωπαϊκό χώρο ώστε να ασχολούνται με τις αποικίες τους.

Η Βρετανία εδραίωνε τον έλεγχο στην Ινδία, το «πετράδι του στέμματος», και ταυτόχρονα εξασφάλιζε στρατηγικά σημεία όπως τη Νότια Αφρική, για να ελέγχει τον δρόμο προς τον Ινδικό Ωκεανό. Η Γαλλία, την ίδια στιγμή που η Ελλάδα γινόταν ανεξάρτητη, κατακτούσε την Αλγερία το 1830, εγκαινιάζοντας την παρουσία της στη Βόρεια Αφρική και αργότερα επεκτεινόταν στην Ινδοκίνα και τη Μαδαγασκάρη. Η Ρωσία προωθούσε την επέκτασή της στον Καύκασο και την Κεντρική Ασία, ενώ η Γερμανία, μετά το 1871, μπήκε δυναμικά στον αποικιακό ανταγωνισμό αποκτώντας κτήσεις στην Αφρική (Τανγκανίκα, Καμερούν, Ναμίμπια).

Η Ελλάδα, αντίθετα, παρέμενε αγροτική και οικονομικά εξαρτημένη. Ενώ το Λονδίνο όριζε βασιλιάδες και σύνορα, οι Έλληνες δυσπιστούσαν απέναντι στη ξένη κηδεμονία, γνωρίζοντας ότι η ανεξαρτησία τους ήταν «εγγυημένη» αλλά όχι απόλυτη. Ο Καποδίστριας δολοφονήθηκε στην προσπάθειά του να οικοδομήσει ανεξάρτητο κράτος, ο Όθωνας απομακρύνθηκε όταν συγκρούστηκε με εγχώρια και ξένα συμφέροντα, και ο Γεώργιος Α΄ έπρεπε να ισορροπήσει συνεχώς ανάμεσα στην επιθυμία για εθνική ολοκλήρωση και στην ανάγκη να μη διαταράξει τις ισορροπίες που του επέβαλαν οι Μεγάλες Δυνάμεις.

Έτσι, η Ελλάδα έζησε μια ιδιόμορφη συνθήκη: δεν έγινε ποτέ αποικία με την κλασική έννοια, αλλά ούτε και πραγματικά ανεξάρτητο κράτος. Η ύπαρξή της και η πολιτική της πορεία καθορίζονταν στο Λονδίνο, την ίδια στιγμή που οι ευρωπαϊκές δυνάμεις μοιράζονταν την Αφρική, την Ασία και την Ωκεανία. Το αποτέλεσμα ήταν μια χώρα παγιδευμένη ανάμεσα στην επιθυμία για πρόοδο και στην πραγματικότητα της εξάρτησης, ενώ η υπόλοιπη Ευρώπη ζούσε τη δεύτερη βιομηχανική επανάσταση και την κορύφωση της αποικιοκρατίας.

Οι Δυναμεις της εποχής με τις αποικίες τους. 

Βρετανία

Κυβέρνηση: Βασίλισσα Βικτώρια (1837–1901), με σημαντική εξουσία στο κοινοβούλιο και τον Πρωθυπουργό.

Αποικίες: Ινδία, Νότια Αφρική, Καναδάς, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, διάφορα νησιά στον Ειρηνικό.

Γαλλία

Κυβέρνηση: Δυναστεία Μπουρβόνων και Ορλεάνων (μέχρι 1848), Δεύτερη Δημοκρατία (1848–1852), Δεύτερη Αυτοκρατορία με Ναπολέοντα Γ΄ (1852–1870), Τρίτη Δημοκρατία από 1870.

Αποικίες: Αλγερία, Δυτική Αφρική, Ινδοκίνα, Μαδαγασκάρη.

Ρωσία

Κυβέρνηση: Τσάροι Νικόλαος Α΄ (1825–1855), Αλέξανδρος Β΄ (1855–1881), Αλέξανδρος Γ΄ (1881–1894), Νικόλαος Β΄ (1894–1917).

Αποικίες/Επεκτάσεις: Καύκασος, Κεντρική Ασία, Σιβηρία.

Αυστρία / Αυστροουγγαρία

Κυβέρνηση: Αυτοκράτορας Φραγκίσκος Ιωσήφ Α΄ (1848–1916).

Αποικίες: Καμία σε άλλες ηπείρους, στρατηγικός έλεγχος στα Βαλκάνια.

Πρωσία / Γερμανία

Κυβέρνηση: Πρωσία πριν 1871 με Βίλχελμ Α΄ και καγκελάριο Ότο φον Μπίσμαρκ, μετά 1871 αυτοκρατορία με Βίλχελμ Α΄.

Αποικίες: Αφρική (Καμερούν, Ναμίμπια, Τανγκανίκα), Ειρηνικός.

Ολλανδία

Κυβέρνηση: Βασιλιάς Γουσταύος Α΄ της Ολλανδίας μέχρι 1830.

Αποικίες: Ινδονησία (Ιάβα και άλλα νησιά).

Βέλγιο

Κυβέρνηση: Βασιλιάς Λεοπόλδος Α΄ (1831–1865).

Αποικίες: Μελλοντική Κονγκό (Λεοπόλδος Β΄ αργότερα, τέλη 19ου αιώνα).

Ισπανία

Κυβέρνηση: Βασιλιάς Φερδινάνδος Ζ΄, αργότερα Ισαβέλα Β΄.

Αποικίες: Κούβα, Πουέρτο Ρίκο, Φιλιππίνες, Γκουάμ (μέχρι Ισπανοαμερικανικό πόλεμο 1898).

Πορτογαλία

Κυβέρνηση: Βασιλιάδες Μιγκέλ Α΄, Πέδρο IV / Πέδρο V.

Αποικίες: Ανγκόλα, Μοζαμβίκη, Γουινέα-Μπισάου, Γκόα, Μακάο, Ανατολική Τιμόρ.

Ηνωμένες Πολιτείες

Κυβέρνηση: Πρόεδροι, π.χ. Τζέιμς Μονρόε, Αβραάμ Λίνκολν.

Αποικίες/Επεκτάσεις: Κατάκτηση Δύσης, Φιλιππίνες, Πουέρτο Ρίκο, Γκουάμ (από 1898), εκβιομηχάνιση μετά τον Εμφύλιο Πόλεμο.