Οικουμενικό Πατριαρχείο
Ο Μωάμεθ Β' ο Πορθητής ήταν ένας εξαιρετικά μορφωμένος ηγέτης (μιλούσε τουλάχιστον έξι γλώσσες, ανάμεσά τους και ελληνικά) και κατάλαβε ότι για να κυβερνήσει την Κωνσταντινούπολη, έπρεπε να εμφανιστεί ως ο νόμιμος διάδοχος των Βυζαντινών Αυτοκρατόρων, όχι απλώς ως ένας ξένος κατακτητής.
"Kayser-i Rûm" (Καίσαρας των Ρωμαίων)
Αμέσως μετά την Άλωση, ο Μωάμεθ υιοθέτησε αυτόν τον τίτλο. Στη σκέψη του, αφού κατείχε την πρωτεύουσα της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (τη Νέα Ρώμη), ήταν πλέον ο ίδιος ο Ρωμαίος Αυτοκράτορας.
Με αυτόν τον τρόπο, ήθελε να νομιμοποιήσει την εξουσία του στα μάτια των χριστιανών υπηκόων του (των Ρωμιών).
Ήθελε επίσης να στείλει ένα μήνυμα στη Δύση ότι αυτός είναι ο μοναδικός κληρονόμος της ρωμαϊκής δόξας, αμφισβητώντας τους τίτλους των ηγεμόνων της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (της Γερμανίας).
Η σχέση με το Πατριαρχείο ως "Αυτοκρατορικό" καθήκον
Υιοθετώντας τον τίτλο του Καίσαρα, ο Μωάμεθ ανέλαβε και τον παραδοσιακό ρόλο του Βυζαντινού Αυτοκράτορα απέναντι στην Εκκλησία:
Ο Διορισμός: Όπως οι Βυζαντινοί Αυτοκράτορες παρέδιδαν το σύμβολο της εξουσίας (το δεκανίκιο) στον Πατριάρχη, έτσι και ο Μωάμεθ παρέδωσε προσωπικά στον Γεννάδιο τα σύμβολα του αξιώματός του.
Η Προστασία: Υποσχέθηκε να είναι ο προστάτης της Ορθοδοξίας, παίζοντας τον ρόλο του "επισκόπου των εξωτερικών υποθέσεων", όπως ακριβώς έκαναν οι Παλαιολόγοι και οι Κομνηνοί.
Έτσι, ο ηγέτης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας κατέληξε να έχει μια τριπλή ταυτότητα, ανάλογα με το ποιος τον κοίταζε:
Για τους Τούρκους: Ήταν ο Χαν (ο νομάδας αρχηγός, ο απόγονος των μεγάλων πολεμιστών της στέπας).
Για τους Μουσουλμάνους: Ήταν ο Σουλτάνος και αργότερα ο Χαλίφης (ο προστάτης του Ισλάμ).
Για τους Χριστιανούς: Ήταν ο Kayser-i Rûm (ο διάδοχος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου).
Αυτή η "βυζαντινή" πτυχή του Σουλτάνου έδινε στο Πατριαρχείο μια αίσθηση ότι ο κόσμος δεν είχε καταστραφεί ολοσχερώς. Οι Ρωμιού συνέχισαν να αποκαλούν τον εαυτό τους "Ρωμαίους" (Ρωμιούς) και να διοικούνται από έναν ηγεμόνα που, αν και μουσουλμάνος, διατηρούσε τη δομή της παλιάς αυτοκρατορίας.
Αυτό το μοντέλο επέτρεψε στην Εκκλησία να γίνει ένας "κρατικός οργανισμός" μέσα στο οθωμανικό σύστημα.
Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως μετά το 1453 δεν ήταν απλώς ένας θρησκευτικός θεσμός, αλλά ένας κρατικός πυλώνας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Ο Μωάμεθ ο Πορθητής έδωσε στον Πατριάρχη εξουσίες που δεν είχε ούτε επί Βυζαντίου.
Ο Πατριάρχης ως «Μιλλέτ Μπασί» (Ethnarch)
Μετά την Άλωση, ο Σουλτάνος αναζήτησε έναν τρόπο να διοικήσει τα εκατομμύρια των χριστιανών υπηκόων του. Αντί να τους διοικεί απευθείας, έκανε τον Πατριάρχη Εθνάρχη:
Ο Πατριάρχης ήταν υπεύθυνος για τη συλλογή των φόρων της κοινότητας.
Ήταν ο ανώτατος δικαστής για θέματα οικογενειακού δικαίου (γάμοι, διαζύγια, κληρονομικά).
Αν ένας Χριστιανός έκανε κάτι παράνομο (που δεν αφορούσε Μουσουλμάνο), το Πατριαρχείο τον δίκαζε και τον φυλάκιζε στις δικές του φυλακές στο Φανάρι.
Η «Συμφωνία» Σουλτάνου και Γενναδίου
Ο πρώτος Πατριάρχης μετά την Άλωση, ο Γεννάδιος Σχολάριος, επιλέχθηκε από τον Μωάμεθ επειδή ήταν φανατικός πολέμιος της Ένωσης των Εκκλησιών (Ορθόδοξης και Καθολικής).
Το συμφέρον του Σουλτάνου: Ήθελε έναν Πατριάρχη που θα μισούσε τη Δύση (τους Φράγκους), ώστε οι Έλληνες να μην ζητήσουν βοήθεια από τον Πάπα για να επαναστατήσουν.
Το συμφέρον του Πατριάρχη: Κέρδισε την προστασία της Ορθόδοξης πίστης από τον καθολικό προσηλυτισμό και την αναγνώριση της Εκκλησίας ως το μόνο επίσημο όργανο των Ρωμιών.
Το Προνόμιο του «Αυτοδιοίκητου»
Το Πατριαρχείο απέκτησε ορισμένα προνόμια που κράτησαν αιώνες:
Φοροαπαλλαγή: Η εκκλησιαστική περιουσία δεν φορολογούνταν.
Αυτονομία: Οι Οθωμανοί δεν ανακατεύονταν στο πώς εκλέγονταν οι επίσκοποι ή στο πώς λειτουργούσαν οι εκκλησίες (αρκεί να μην χτυπούσαν καμπάνες προκλητικά ή να μην χτίζονταν νέοι ναοί χωρίς άδεια).
Το «Πεσκέσι»
Παρά τα προνόμια, η σχέση ήταν πάντα σχέση υποταγής.
Εξάρτηση: Ο Πατριάρχης διοριζόταν με ειδικό έγγραφο του Σουλτάνου (Βεράτιο). Ο Σουλτάνος μπορούσε να τον παύσει ή και να τον εκτελέσει οποιαδήποτε στιγμή αν υποπτευόταν προδοσία (όπως έγινε το 1821 με τον Γρηγόριο Ε').
Διαφθορά: Για να εκλεγεί ένας Πατριάρχης, έπρεπε να πληρώσει στο κράτος ένα τεράστιο χρηματικό ποσό (πεσκέσι). Αυτό οδήγησε συχνά σε ίντριγκες, καθώς πλούσιες οικογένειες (όπως οι Φαναριώτες αργότερα) ανταγωνίζονταν για το ποιος θα ανεβάσει «δικό του» άνθρωπο στον θρόνο.
Σε μια εποχή που δεν υπήρχαν ελληνικά υπουργεία ή ελληνικός στρατός, το Πατριαρχείο ήταν αυτό που κράτησε τη γλώσσα και τη θρησκεία ζωντανή. Για τον απλό Ρωμιό, ο Πατριάρχης ήταν ο «αντικαταστάτης» του Βυζαντινού Αυτοκράτορα, έστω και υπό την κηδεμονία του Σουλτάνου.
Η "Διπλή" Νομιμότητα της Καθημερινότητας
Ένας Ρωμιός της εποχής εκείνης (15ος-16ος αιώνας) ζούσε σε δύο παράλληλους κόσμους:
Στον δημόσιο χώρο: Ήταν υπήκοος του Σουλτάνου. Έπρεπε να πληρώνει το χαράτσι, να υπακούει στον Καδή (αν είχε διαφορά με Μουσουλμάνο) και να δέχεται την ανωτερότητα του Ισλάμ.
Στον κοινοτικό χώρο: Ήταν μέλος της "Ενορίας". Για τον γάμο του, τη βάφτιση των παιδιών του ή τις διαφορές με τον γείτονά του, πήγαινε στον Παπά ή στον Επίσκοπο. Η ζωή του ρυθμιζόταν από το βυζαντινό δίκαιο (την Εξάβιβλο του Αρμενόπουλου), το οποίο οι Οθωμανοί επέτρεψαν στην Εκκλησία να χρησιμοποιεί.
Το Φανάρι: Η "Βυζαντινή" πρωτεύουσα μέσα στην Πόλη
Το Πατριαρχείο, μετά από μερικές μετακινήσεις, κατέληξε στο Φανάρι το 1601.
Γύρω από το Πατριαρχείο δημιουργήθηκε μια ολόκληρη αριστοκρατία (οι Φαναριώτες).
Αυτοί οι άνθρωποι μιλούσαν ελληνικά, αρχαιοελληνικά, τουρκικά, γαλλικά και ιταλικά.
Ήταν η "γέφυρα": από τη μία υπηρετούσαν τον Σουλτάνο ως διπλωμάτες και διερμηνείς, και από την άλλη χρηματοδοτούσαν την Εκκλησία και τα ελληνικά σχολεία.
Όταν οι Καθολικοί (Ιησουίτες) προσπαθούσαν να προσηλυτίσουν Ορθοδόξους, το Πατριαρχείο ζητούσε τη βοήθεια του Σουλτάνου. Ο Σουλτάνος παρενέβαινε, όχι επειδή αγαπούσε τους Ορθοδόξους, αλλά επειδή δεν ήθελε οι υπήκοοί του να αποκτήσουν πνευματικούς δεσμούς με τον Πάπα ή τους Ευρωπαίους βασιλιάδες.
Η Φάση της Παντοδυναμίας (15ος - 16ος αιώνας)
Στην αρχή, το Πατριαρχείο είναι ο μοναδικός εκπρόσωπος των Ρωμιών.
Θρησκευτικό Κέντρο: Καθώς οι Οθωμανοί κατακτούν τη Σερβία, τη Βουλγαρία και την Αίγυπτο, το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως απορροφά τις άλλες ορθόδοξες εκκλησίες. Όλοι οι Ορθόδοξοι των Βαλκανίων και της Μέσης Ανατολής υπάγονται πλέον διοικητικά στο Φανάρι.
Η "Βυζαντινή" επιβίωση: Το Πατριαρχείο διατηρεί τη βυζαντινή γραφειοκρατία και τους τίτλους (π.χ. ο Μέγας Λογοθέτης), λειτουργώντας ως μια «σκιά» της παλιάς αυτοκρατορίας.
Η Άνοδος των Φαναριωτών (17ος - 18ος αιώνας)
Αυτή είναι η πιο κρίσιμη καμπή. Το Πατριαρχείο σταματά να διοικείται μόνο από κληρικούς και μπαίνουν στο παιχνίδι οι πλούσιοι λαϊκοί.
Η Αριστοκρατία του Χρήματος: Οι Φαναριώτες (έμποροι και διπλωμάτες) αρχίζουν να ελέγχουν την εκλογή του Πατριάρχη.
Πολιτικοποίηση: Το Πατριαρχείο γίνεται το "φυτώριο" για τους Έλληνες που θα διοικήσουν αργότερα τη Μολδαβία και τη Βλαχία. Η Εκκλησία αποκτά τεράστια πολιτική δύναμη, αλλά γίνεται και πιο ευάλωτη στις διαθέσεις των Σουλτάνων.
Η Περίοδος της "Αστάθειας" και του Ανταγωνισμού
Η εξέλιξη αυτή είχε και ένα βαρύ τίμημα:
Το "Πάρε-Δώσε": Επειδή η εκλογή κάθε νέου Πατριάρχη σήμαινε χρήματα (πεσκέσι) για το οθωμανικό θησαυροφυλάκιο, οι Οθωμανοί άρχισαν να ενθαρρύνουν τις συχνές αλλαγές Πατριαρχών.
Στατιστικό Σοκ: Ενώ στο Βυζάντιο οι Πατριάρχες έμεναν για χρόνια, στην οθωμανική περίοδο είχαμε περιπτώσεις που ο θρόνος άλλαζε χέρια κάθε λίγους μήνες λόγω δωροδοκιών και εσωτερικών ερίδων.
Η Σύγκρουση με τον Διαφωτισμό (Τέλη 18ου αιώνα)
Καθώς πλησιάζουμε στην Επανάσταση, το Πατριαρχείο εξελίσσεται σε έναν συντηρητικό φάρο:
Αντιδυτισμός: Το Πατριαρχείο φοβάται τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης (ελευθερία, αθεΐα) γιατί θεωρεί ότι θα καταστρέψουν την ενότητα του χριστιανικού μιλλέτ και θα προκαλέσουν την οργή του Σουλτάνου.
Η "Πατρική Διδασκαλία": Εκδίδονται κείμενα που καλούν τους πιστούς να μείνουν υπάκουοι στον Σουλτάνο, θεωρώντας την οθωμανική κυριαρχία ως "θείο δώρο" που προστατεύει την Ορθοδοξία από την καθολική αίρεση.
Το Τραγικό Ορόσημο του 1821
Η εξέλιξη του Πατριαρχείου ως οθωμανικού θεσμού τελειώνει ουσιαστικά το 1821.
Με τον απαγχονισμό του Γρηγορίου Ε' στην πύλη του Πατριαρχείου, ο Σουλτάνος σπάει το "συμβόλαιο" που είχε υπογράψει ο Μωάμεθ ο Πορθητής.
Η Εκκλησία παύει να θεωρείται ο έμπιστος εγγυητής των Ρωμιών και το Πατριαρχείο εισέρχεται σε μια μακρά περίοδο παρακμής και περιορισμού των πολιτικών του εξουσιών.
Όταν ξέσπασε η Επανάσταση στις Ηγεμονίες (Υψηλάντης) και αργότερα στην Πελοπόννησο, ο Γρηγόριος Ε' βρέθηκε σε μια αδύνατη θέση.
Ως Μιλλέτ Μπασί (Εθνάρχης), ήταν ο προσωπικός εγγυητής του Σουλτάνου για την υπακοή των Χριστιανών.
Ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β', ένας βίαιος και οργισμένος ηγέτης, θεώρησε την επανάσταση ως προσωπική προδοσία του Πατριάρχη.
Υπό την απειλή γενικής σφαγής των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, ο Γρηγόριος Ε' αναγκάστηκε να εκδώσει αφορισμό κατά του Αλέξανδρου Υψηλάντη και των επαναστατών.
Η πρόθεση: Οι περισσότεροι ιστορικοί συμφωνούν ότι ο αφορισμός έγινε για να προστατευτούν οι άμαχοι πληθυσμοί στην Πόλη και τη Μικρά Ασία από τα οθωμανικά αντίποινα.
Το αποτέλεσμα: Ο αφορισμός δεν σταμάτησε την Επανάσταση, ούτε όμως έπεισε τον Σουλτάνο για την «πίστη» του Πατριάρχη. Η κατάσταση εκτονώθηκε με τον πιο δραματικό τρόπο την ημέρα του Πάσχα (10 Απριλίου 1821). Μόλις τελείωσε η αναστάσιμη λειτουργία, ο Πατριάρχης συνελήφθη από τους Οθωμανούς. Καθαιρέθηκε από το αξίωμά του και οδηγήθηκε στην πύλη του Πατριαρχείου. Ο Γρηγόριος Ε' απαγχονίστηκε στη μεσαία πύλη του Πατριαρχείου, ενώ ήταν ακόμη ντυμένος με τα ιερατικά του άμφια. Το σώμα του παρέμεινε κρεμασμένο για τρεις ημέρες προς παραδειγματισμό. Στη συνέχεια, παραδόθηκε στον όχλο, σύρθηκε στους δρόμους της Πόλης και ρίχτηκε στον Βόσπορο. Το λείψανό του περισυνέλεξε ένας Κεφαλλονίτης πλοίαρχος και το μετέφερε στην Οδησσό της Ρωσίας.
Ο θάνατος του Γρηγορίου Ε' είχε τεράστιο αντίκτυπο:
Για τους Έλληνες: Μετέτρεψε έναν «συντηρητικό» θεσμό σε σύμβολο μαρτυρίου. Ο αφορισμός ξεχάστηκε και ο Πατριάρχης έγινε εθνομάρτυρας.
Για τον Σουλτάνο: Ήταν η παραδοχή ότι το σύστημα των μιλλέτ είχε αποτύχει. Οι Χριστιανοί δεν μπορούσαν πλέον να ελεγχθούν μέσω της θρησκευτικής τους ηγεσίας.
Για τη Δύση: Η εκτέλεση του αρχηγού της Ορθοδοξίας την ημέρα του Πάσχα προκάλεσε κύμα φιλελληνισμού στην Ευρώπη.
(Από τότε και μέχρι σήμερα, η κεντρική πύλη του Πατριαρχείου στο Φανάρι παραμένει κλειστή και σιδεροφραγμένη σε ένδειξη πένθους και τιμής για τον απαγχονισμό του Γρηγορίου Ε'.)
Η γέννηση της "Αυτοκέφαλης" Εκκλησίας της Ελλάδος
Μετά το 1821, δημιουργήθηκε ένα τεράστιο πρόβλημα: Οι επαναστατημένοι Έλληνες δεν μπορούσαν να διοικούνται θρησκευτικά από έναν Πατριάρχη που ήταν «αιχμάλωτος» του Σουλτάνου στην Κωνσταντινούπολη.
1833: Το ελεύθερο πλέον ελληνικό κράτος ανακήρυξε την Εκκλησία της Ελλάδος Αυτοκέφαλη.
Η αντίδραση: Το Πατριαρχείο αρχικά δεν το αναγνώρισε (το θεώρησε σχίσμα), καθώς έχανε τη δικαιοδοσία του στις περιοχές που απελευθερώθηκαν. Η οριστική συμφωνία ήρθε πολλά χρόνια μετά, το 1850.
Η Ίδρυση της Μεγάλης του Γένους Σχολής (1454)
Ιδρύθηκε από τον Πατριάρχη Γεννάδιο Σχολάριο μόλις έναν χρόνο μετά την Άλωση. Ο Μωάμεθ ο Πορθητής επέτρεψε τη λειτουργία της, καθώς ήθελε να μορφώνονται οι χριστιανοί υπήκοοι που θα στελέχωναν τη διοίκηση.
Ο Σκοπός της Σχολής
Δεν ήταν ένα απλό σχολείο. Σκοπός της ήταν:
Η προετοιμασία των κληρικών: Για να στελεχωθεί το Πατριαρχείο.
Η διατήρηση της γλώσσας: Διδάσκονταν αρχαία ελληνικά, φιλοσοφία (Αριστοτέλης, Πλάτωνας), θεολογία, αλλά και μαθηματικά και φυσικές επιστήμες.
Η εκπαίδευση των Φαναριωτών: Εκεί σπούδασαν όλες οι μεγάλες οικογένειες (Μαυροκορδάτοι, Υψηλάντηδες) που αργότερα έγιναν Δραγουμάνοι και Ηγεμόνες.
Τον 18ο αιώνα, η Σχολή έγινε το κέντρο του Νεοελληνικού Διαφωτισμού. Σπουδαίοι δάσκαλοι έφεραν τις νέες ιδέες από την Ευρώπη, μετατρέποντάς την από ένα στενά θρησκευτικό ίδρυμα σε ένα σύγχρονο πνευματικό κέντρο που προετοίμασε το έδαφος για την Επανάσταση.
Το κτίριο που βλέπουμε σήμερα (το επιβλητικό κόκκινο οικοδόμημα στον λόφο του Φαναρίου) χτίστηκε αργότερα, το 1881, από τον αρχιτέκτονα Κωνσταντίνο Δημάδη. Είναι χτισμένο με κόκκινα τούβλα από τη Μασσαλία. Λόγω του σχήματος και του χρώματός του, οι Τούρκοι το ονομάζουν Kırmızı Kale (Κόκκινο Κάστρο). Μετά την ίδρυση της Τουρκικής Δημοκρατίας, η Σχολή συνέχισε να λειτουργεί ως μειονοτικό σχολείο. Παρά τις δυσκολίες (όπως τα Σεπτεμβριανά του 1955), παραμένει το σύμβολο της ελληνικής παιδείας στην Κωνσταντινούπολη.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου