Η Έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης του 1821

Το τέλος του «Πλιάτσικου» και των Λαφύρων

​Στην ακμή της, η Οθωμανική Αυτοκρατορία συντηρούσε τον στρατό της από τα λάφυρα των ηττημένων και τους νέους φόρους από τα νέα εδάφη. Όταν σταμάτησαν να κερδίζουν, ο στρατός (ειδικά οι Γενίτσαροι) άρχισε να μένει απλήρωτος.

​Η αντίδραση: Οι στρατιώτες άρχισαν να επιδίδονται σε εκβιασμούς, να μπαίνουν στο εμπόριο και να γίνονται «κράτος εν κράτει», δημιουργώντας χάος στις πόλεις.

​Η πίεση στους αγρότες (Το σύστημα του Ιλτιζάμ)

​Το κράτος, για να βρει γρήγορα μετρητά, άρχισε να «νοικιάζει» το δικαίωμα είσπραξης φόρων σε πλούσιους τοπικούς άρχοντες (τους Φοροεκμισθωτές ή Mültezim).

​Αυτοί πλήρωναν ένα ποσό προκαταβολικά στον Σουλτάνο και μετά πήγαιναν στα χωριά και έγδυναν κυριολεκτικά τους αγρότες (Ραγιάδες) για να βγάλουν κέρδος.

​

Πολλοί Έλληνες αγρότες έφτασαν στα όρια της πείνας, γεγονός που τους έκανε πολύ πιο δεκτικούς στις ιδέες της Επανάστασης.

​Η άνοδος των Τοπικών Πασάδων (Αγιάνηδες)

​Καθώς η Κωνσταντινούπολη δεν είχε λεφτά να στείλει στρατό παντού, η εξουσία πέρασε σε τοπικούς ισχυρούς άνδρες (όπως ο Αλή Πασάς στα Ιωάννινα).

​Αυτοί οι Πασάδες έγιναν ημιαυτόνομοι ηγεμόνες.

​Άρχισαν να έχουν δικούς τους στρατούς, δική τους φορολογία και να συγκρούονται με τον Σουλτάνο. ​Η ανταρσία των τοπικών Πασάδων λειτούργησε ως ασπίδα. Ο Αλή Πασάς, προσπαθώντας να σώσει το κεφάλι του, έγινε άθελά του ο μεγαλύτερος «σύμμαχος» της Φιλικής Εταιρείας, αφού απασχόλησε τις καλύτερες μονάδες του Σουλτάνου την πιο κρίσιμη στιγμή. Επίσης πολλοί από τους κορυφαίους οπλαρχηγούς (Καραϊσκάκης, Ανδρούτσος, Μάρκος Μπότσαρης) υπηρέτησαν στην αρχή ως μισθοφόροι ή αρματολοί του Αλή Πασά.

​Εκεί έμαθαν τη σύγχρονη πολεμική τέχνη των Οθωμανών, τη διοίκηση μεγάλων στρατιωτικών σωμάτων και τις αδυναμίες του συστήματος. Χωρίς αυτή την εμπειρία, οι οπλαρχηγοί θα ήταν απλώς αρχηγοί μικρών ομάδων κλεφτών. Η ανταρσία του μπέρδεψε τους Οθωμανούς, οι οποίοι στην αρχή δεν κατάλαβαν ότι πρόκειται για εθνική επανάσταση των Ελλήνων, αλλά πίστευαν ότι ήταν απλώς άλλη μία συμμετοχή Χριστιανών μισθοφόρων σε μια εσωτερική τουρκική διαμάχη. 

​

Η "Ψαλίδα" με την Ευρώπη

​Ενώ η Αυτοκρατορία στέρευε από έσοδα, στην Ευρώπη συνέβαινε η Βιομηχανική Επανάσταση. Οι Ευρωπαίοι παρήγαγαν φθηνότερα προϊόντα, τα οποία πλημμύρισαν την οθωμανική αγορά, καταστρέφοντας τους ντόπιους τεχνίτες.

​Γιατί αυτό οδήγησε στο 1821;

​Φαντάσου έναν Έλληνα έμπορο ή αγρότη εκείνης της εποχής:

​Βλέπει το κράτος να μην μπορεί να του παρέχει ασφάλεια (λόγω των άτακτων στρατιωτών και των ληστών).

​Βλέπει τους φόρους να αυξάνονται συνέχεια για να καλυφθούν οι τρύπες του προϋπολογισμού του Σουλτάνου.

​Βλέπει ότι οι Ευρωπαίοι (που είναι και αυτοί Χριστιανοί) προοδεύουν και ζουν με νόμους.

Ο Ρόλος των προεστων 

​Οι Προεστοί ήταν η πολιτική ηγεσία των Ελλήνων κατά την Τουρκοκρατία (Πετρόμπεης Μαυρομιχάλης, Ανδρέας Λόντος, Ανδρέας Ζαΐμης, Λάζαρος Κουντουριώτη, Ιωάννης Παπαδιαμαντόπουλος). Δεν ήταν απλώς πλούσιοι γαιοκτήμονες· ήταν ένα επίσημο κομμάτι του οθωμανικού διοικητικού μηχανισμού, επιφορτισμένοι με το δύσκολο έργο της διαμεσολάβησης.

Ο Διοικητικός τους Ρόλος (Τα «Κλειδιά» της Κοινότητας)

​Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, μη μπορώντας να ελέγξει κάθε χωριό ξεχωριστά, έδωσε στους Προεστούς συγκεκριμένα προνόμια:

​Φορολογία: Ήταν υπεύθυνοι για την κατανομή των φόρων. Ο Πασάς ζητούσε ένα συνολικό ποσό από την περιοχή και οι Προεστοί αποφάσιζαν πόσα θα πληρώσει ο κάθε «ραγιάς». Αυτό τους έδινε τεράστια δύναμη, αλλά και τη δυνατότητα για καταχρήσεις.

Αυτοδιοίκηση: Είχαν το δικαίωμα να επιλύουν αστικές διαφορές (κληρονομικά, κτήματα) ανάμεσα στους Χριστιανούς, λειτουργώντας ως ένα πρώτο επίπεδο δικαιοσύνης πριν την παρέμβαση του Καδή.

Αντιπροσώπευση: Συμμετείχαν στα τοπικά συμβούλια δίπλα στους Οθωμανούς αξιωματούχους, μεταφέροντας τα αιτήματα των Ελλήνων, αλλά και τις εντολές του Σουλτάνου.

Η Οικονομική και Κοινωνική τους Ισχύς

​Οι περισσότεροι Προεστοί προέρχονταν από παλιές, ισχυρές οικογένειες με μεγάλες εκτάσεις γης (τσιφλίκια). Ζούσαν σε πυργόσπιτα, φορούσαν ακριβές γούνες και διέθεταν δικούς τους ένοπλους φρουρούς (καπάκια). Η δύναμή τους ήταν τέτοια που στην Πελοπόννησο τους αποκαλούσαν «ατουρκισμένους» ή «τουρκοκοτζαμπάσηδες», καθώς ο τρόπος ζωής τους θύμιζε περισσότερο την τάξη των Askeri παρά των απλών Reaya.

Η Διπλή Όψη του Ρόλου τους

​Ο ρόλος τους ήταν «δίκοπο μαχαίρι»:

​Από τη μία πλευρά: Προστάτευαν την κοινότητα από τις αυθαιρεσίες των Τούρκων, εξαγοράζοντας συχνά με δικά τους χρήματα την εύνοια των Πασάδων ή μεσολαβώντας για να αποφευχθούν σφαγές.

​Από την άλλη πλευρά: Για να διατηρήσουν τη θέση τους, έπρεπε να είναι πιστοί στο οθωμανικό σύστημα. Αυτό προκαλούσε συχνά την οργή του απλού λαού και των Κλεφτών, που τους έβλεπαν ως συνεργάτες του κατακτητή.

Η Στάση τους στην Επανάσταση του 1821

​Όταν ξεκίνησε η ιδέα της Επανάστασης, οι Προεστοί βρέθηκαν σε δίλημμα. Είχαν τα πάντα να χάσουν: περιουσίες, προνόμια και τη ζωή τους.

Δεν ήταν απλώς πλούσιοι, ήταν οι τραπεζίτες της εποχής.

​Κατείχαν τεράστιες εκτάσεις γης (τσιφλίκια).

​Δάνειζαν χρήματα σε αγρότες (συχνά με υψηλούς τόκους).

​Είχαν αποθήκες γεμάτες προϊόντα που εξήγαγαν στην Ευρώπη.

​Αρχικά ήταν διστακτικοί και προτιμούσαν τη διπλωματία, φοβούμενοι μια πρόωρη αποτυχία.

​Όταν όμως η Επανάσταση έγινε αναπόφευκτη, μπήκαν μπροστά, προσφέροντας τις περιουσίες τους για τον εξοπλισμό των πλοίων και τη συντήρηση των στρατευμάτων.​ Στην Επανάσταση αυτοί ήταν που πλήρωσαν για να αγοραστούν κανόνια, μπαρούτι και να συντηρηθούν τα πλοία (ειδικά οι Υδραίοι καραβοκύρηδες που λειτουργούσαν ως «ναυτικοί προεστοί»).

​Η Κληρονομιά: Μετά την έναρξη του αγώνα, συγκρούστηκαν σκληρά με τους Οπλαρχηγούς (Κολοκοτρώνης κ.λπ.) για τον έλεγχο της εξουσίας, οδηγώντας στους πρώτους εμφυλίους πολέμους της ελεύθερης Ελλάδας.

Ο ρόλος των οπλαρχηγων 

Οι περισσότεροι μεγάλοι οπλαρχηγοί (Κολοκοτρώνης, Καραϊσκάκης, Ανδρούτσος) δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά το 1821.

​Είχαν θητεύσει ως Αρματολοί (αστυνομία του Σουλτάνου), άρα ήξεραν πώς λειτουργεί ο οθωμανικός στρατός από μέσα.

​Είχαν ζήσει ως Κλέφτες (αντάρτες), άρα ήξεραν κάθε σπιθαμή των βουνών και την τέχνη του κλεφτοπολέμου.

​Πολλοί είχαν υπηρετήσει σε ξένους στρατούς (π.χ. ο Κολοκοτρώνης στον αγγλικό στρατό στα Επτάνησα), μαθαίνοντας ευρωπαϊκή στρατηγική και πειθαρχία.

Η Δύναμή τους: Το «Σώμα» (Το Νταϊφά)

​Ο οπλαρχηγός δεν ήταν ένας μοναχικός πολεμιστής. Ήταν ο αρχηγός μιας ομάδας ένοπλων ανδρών, των παλικαριών.

​Πίστη: Τα παλικάρια ορκίζονταν πίστη στον οπλαρχηγό τους, όχι απαραίτητα σε ένα κράτος (που δεν υπήρχε ακόμα).

​Οικονομία: Ο οπλαρχηγός έπρεπε να βρει λεφτά για να ταΐσει και να πληρώσει τους άνδρες του. Αυτά τα λεφτά τα ζητούσε από τους Προεστούς ή τα έπαιρνε ως λάφυρα.

Η Νοοτροπία: Το «Δίκαιο των Όπλων»

​Οι οπλαρχηγοί πίστευαν ότι αφού αυτοί έχυναν το αίμα τους στα πεδία των μαχών, αυτοί έπρεπε να έχουν και τον πρώτο λόγο στη διοίκηση.

​Περιφρονούσαν συχνά τους Προεστούς ως «καλαμαράδες» (επειδή ήξεραν μόνο να γράφουν και να εισπράττουν φόρους) ή ως «τουρκοκοτζαμπάσηδες».

​Η εξουσία τους βασιζόταν στο χάρισμα και τη γενναιότητα. Αν ένας οπλαρχηγός έχανε τη φήμη του, τα παλικάρια του τον εγκατέλειπαν για κάποιον άλλον.

Η Σύγκρουση με την Πολιτική Εξουσία

Το 1821: Οπλαρχηγοί και Προεστοί ενώθηκαν κατά των Τούρκων.

​Το 1823-1825: Άρχισαν να συγκρούονται μεταξύ τους. Οι Προεστοί (πολιτικοί) ήθελαν ένα κεντρικό κράτος με νόμους που να ελέγχουν τον στρατό. Οι Οπλαρχηγοί ήθελαν να διατηρήσουν την τοπική τους εξουσία και τα προνόμια των αρματολικιών τους.

​Η κατάληξη: Αυτή η κόντρα οδήγησε στους Εμφυλίους Πολέμους. Ο Κολοκοτρώνης, για παράδειγμα, φυλακίστηκε από την κυβέρνηση των πολιτικών, παρά τις επιτυχίες του στις μάχες.

Οι Δύο «Κόσμοι» του Κλήρου

​Ο Κλήρος δεν ήταν μια ενιαία ομάδα. Χωριζόταν σε δύο επίπεδα που συχνά είχαν διαφορετική στάση:

​Ο Ανώτερος Κλήρος (Πατριάρχης, Μητροπολίτες): Ζούσαν κοντά στην εξουσία (Φανάρι ή έδρες επαρχιών). Ήταν συντηρητικοί γιατί φοβούνταν ότι μια αποτυχημένη επανάσταση θα έφερνε τη σφαγή του λαού και την καταστροφή της Εκκλησίας. Γι' αυτό, επίσημα, συχνά καταδίκαζαν τις εξεγέρσεις (π.χ. ο αφορισμός της Επανάστασης από τον Γρηγόριο Ε' έγινε υπό την απειλή σφαγής των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης) 

​Ο Κατώτερος Κλήρος (Παπάδες, Καλόγεροι): Ζούσαν μέσα στα χωριά, πεινούσαν μαζί με τον λαό και ένιωθαν την ίδια καταπίεση. Αυτοί ήταν η «ψυχή» της Επανάστασης στο πεδίο. Πολλοί έγιναν και οι ίδιοι οπλαρχηγοί (π.χ. ο Παπαφλέσσας ή ο Αθανάσιος Διάκος).

Η Εκκλησία ως «Κράτος μέσα στο Κράτος»

​Πριν την Επανάσταση, η Εκκλησία εκτελούσε χρέη που σήμερα κάνει το κράτος:

​Παιδεία: Τα σχολεία (κρυφά ή φανερά) λειτουργούσαν υπό την αιγίδα της.

​Δικαιοσύνη: Για γάμους, διαζύγια και κληρονομιές, οι Έλληνες πήγαιναν στον Δεσπότη και όχι στον Τούρκο Καδή.

​Κοινωνική Πρόνοια: Η Εκκλησία διαχειριζόταν τα έσοδα από τα μοναστήρια για να βοηθήσει φτωχούς ή να πληρώσει φόρους ολόκληρων χωριών που αδυνατούσαν να πληρώσουν.

Η Σύνδεση με την Επανάσταση

​Η Εκκλησία έδωσε στην Επανάσταση το ιδεολογικό υπόβαθρο. Ο αγώνας ονομάστηκε «για του Χριστού την Πίστη την Αγία και της Πατρίδος την Ελευθερία». Χωρίς τη θρησκευτική ταυτότητα, οι Έλληνες ίσως να είχαν αφομοιωθεί (εξισλαμιστεί) μέσα στους αιώνες.

Οι Φαναριώτες: Οι Διπλωμάτες της Αυτοκρατορίας

​Ζούσαν στο Φανάρι της Κωνσταντινούπολης (γύρω από το Πατριαρχείο). Ήταν μορφωμένοι, μιλούσαν πολλές γλώσσες και έγιναν απαραίτητοι στους Σουλτάνους.

​Ο Ρόλος τους: Επειδή οι Οθωμανοί περιφρονούσαν τις ξένες γλώσσες, οι Φαναριώτες έγιναν οι επίσημοι Δραγουμάνοι (διερμηνείς και διπλωμάτες) του Κράτους.

​Η Εξουσία τους: Ο Σουλτάνος τους διόριζε Ηγεμόνες στη Μολδαβία και τη Βλαχία (σημερινή Ρουμανία). Εκεί δημιούργησαν μικρές ελληνικές «αυλές» με ακαδημίες και βιβλιοθήκες.

​Στην Επανάσταση: Έφεραν την πολιτική εμπειρία. Άνθρωποι όπως ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος ήταν αυτοί που έγραψαν τα πρώτα Συντάγματα και προσπάθησαν να πείσουν την Ευρώπη ότι η Ελλάδα αξίζει να είναι ανεξάρτητο κράτος.

Οι Έμποροι: Οι Φορείς των Ιδεών

​Τον 18ο αιώνα, οι Έλληνες κυριάρχησαν στο εμπόριο της Μεσογείου και της Μαύρης Θάλασσας.

​Το Δίκτυο: Ίδρυσαν παροικίες (κοινότητες) στη Βιέννη, την Οδησσό, την Τεργέστη και το Παρίσι.

​Ο Διαφωτισμός: Μαζί με τα εμπορεύματα, έφερναν στην Ελλάδα απαγορευμένα βιβλία και τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης (Ελευθερία, Ισότητα).

​Η Φιλική Εταιρεία: Δεν είναι τυχαίο ότι οι ιδρυτές της (Ξάνθος, Σκουφάς, Τσακάλωφ) ήταν έμποροι. Αυτοί κατάλαβαν ότι για να πετύχει η Επανάσταση χρειαζόταν μυστική οργάνωση και κεφάλαια.

Όλες αυτές οι παραπάνω ομάδες άρχισαν να δημιουργούν ένα «κράτος εν κράτει»:

​Οι Έμποροι έφεραν τα λεφτά και τις ιδέες.

​Οι Φαναριώτες έδωσαν τη διπλωματική κάλυψη.

​Ο Κλήρος κράτησε την ταυτότητα και τη γλώσσα.

​Οι Προεστοί είχαν τη διοικητική μηχανή.

​Οι Οπλαρχηγοί είχαν τα όπλα.

Η «Μεγάλη Έκρηξη» του 1821

​Η Επανάσταση πέτυχε γιατί, για πρώτη φορά, όλες αυτές οι αντίθετες ομάδες (που συχνά μισούνταν μεταξύ τους) συμφώνησαν σε ένα πράγμα: Ότι το οθωμανικό σύστημα δεν τους χωρούσε πια.

​Οι Έμποροι ήθελαν ελεύθερο εμπόριο χωρίς τα χαράτσια του Πασά.

​Οι Φαναριώτες ήθελαν να γίνουν υπουργοί σε δικό τους κράτος.

​Οι Οπλαρχηγοί ήθελαν να μην είναι πια «υπάλληλοι» του Σουλτάνου.

Το Ανατολικό Ζήτημα 

Ρωσία: Ο «Ομόδοξος» προστάτης

​Η Ρωσία ήταν ο μόνιμος εφιάλτης του Σουλτάνου.

​Ο στόχος: Ήθελε να κατέβει στο Αιγαίο και τη Μεσόγειο (έξοδος στις «θερμές θάλασσες»).

​Το πρόσχημα: Εμφανιζόταν ως ο προστάτης όλων των Ορθοδόξων (βάσει της Συνθήκης του Κιουτσούκ-Καϊναρτζή).

​Η στάση: Στην αρχή (1821) ο Τσάρος καταδίκασε την Επανάσταση λόγω της «Ιερής Συμμαχίας», αλλά αργότερα πίεσε για την ανεξαρτησία της Ελλάδας για να αποδυναμώσει την Τουρκία.

Αγγλία: Η κυρίαρχος των θαλασσών

​Η Αγγλία ήταν η πιο περίπλοκη δύναμη.

​Ο φόβος: Δεν ήθελε να διαλυθεί η Οθωμανική Αυτοκρατορία, γιατί φοβόταν ότι τη θέση της θα έπαιρνε η Ρωσία.

​Η αλλαγή πλεύσης: Όταν είδε ότι οι Έλληνες δεν το βάζουν κάτω, ο υπουργός Τζορτζ Κάνινγκ κατάλαβε ότι ένα νέο, ναυτικό ελληνικό κράτος θα ήταν ο καλύτερος «πελάτης» και σύμμαχος της Αγγλίας στη Μεσόγειο.

​Τα δάνεια: Η Αγγλία έδωσε τα πρώτα δάνεια στην Ελλάδα, «δένοντάς» την οικονομικά στο δικό της άρμα για δεκαετίες.

Γαλλία: Η αναζήτηση της χαμένης δόξας

​Μετά την ήττα του Ναπολέοντα, η Γαλλία ήθελε να ξαναγίνει υπολογίσιμη δύναμη.

​Η στάση: Στάθηκε κάπου ανάμεσα. Έστειλε στρατό (εκστρατεία του Μαιζών) στην Πελοπόννησο για να διώξει τους Αιγυπτίους του Ιμπραήμ και βοήθησε στην οργάνωση του νέου ελληνικού στρατού.

Το «Κτύπημα» που άλλαξε τα πάντα: Ναυμαχία του Ναβαρίνου (1827)

​Ήταν η μοναδική στιγμή που οι τρεις δυνάμεις ενώθηκαν.

​Ο ενωμένος στόλος τους βύθισε τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο.

​Το αποτέλεσμα: Χωρίς αυτό, η Επανάσταση θα είχε χαθεί, καθώς ο Ιμπραήμ είχε σχεδόν σβήσει την αντίσταση στην Πελοπόννησο.

​Η Κληρονομιά: Τα «Ξενικά» Κόμματα

Κατά τη διάρκεια της Επανάστασης (1821–1829) οι Έλληνες κατάλαβαν ότι χωρίς τη βοήθεια μιας Μεγάλης Δύναμης, ο Σουλτάνος θα τους έπνιγε

​Η επιρροή των Μεγάλων Δυνάμεων ήταν τόσο μεγάλη, που τα πρώτα ελληνικά πολιτικά κόμματα ονομάζονταν:

​Το Αγγλικό (με τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο)

​Τι πίστευαν: Ότι η Ελλάδα πρέπει να γίνει ένα σύγχρονο, αστικό κράτος (σαν την Αγγλία) με Σύνταγμα και ισχυρό εμπόριο.

​Γιατί Αγγλία: Επειδή η Αγγλία ήταν η κυρίαρχος των θαλασσών. Πίστευαν ότι αν είμαστε φίλοι με τους Άγγλους, θα μας βοηθήσουν να πάρουμε εδάφη από τους Οθωμανούς και θα μας προστατεύουν από τη Ρωσία.

​Υποστηρικτές: Έμποροι, εφοπλιστές και μορφωμένοι Φαναριώτες.

​Το Γαλλικό (με τον Ιωάννη Κωλέττη)

​Τι πίστευαν: Ήταν το κόμμα των «αγωνιστών». Είχαν μια πιο επιθετική πολιτική (τη λεγόμενη Μεγάλη Ιδέα) – ήθελαν να απελευθερώσουν αμέσως όλα τα ελληνικά εδάφη με πόλεμο.

​Γιατί Γαλλία: Οι Γάλλοι θεωρούνταν οι προστάτες των εθνικών κινημάτων και ο Κωλέττης πίστευε ότι η στρατιωτική δόξα της Γαλλίας ταίριαζε στην ελληνική ψυχή.

​Υποστηρικτές: Οπλαρχηγοί της Ρούμελης και όσοι ήθελαν έναν ισχυρό στρατό.

Το Ρωσικό Κόμμα 

Αρχηγός: Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης (αν και πνευματικός ηγέτης θεωρούνταν ο Καποδίστριας).

​Τι πίστευαν: Έδιναν τεράστια βάση στην Ορθοδοξία. Ήταν οι πιο συντηρητικοί και πίστευαν ότι ο Σουλτάνος θα έπεφτε μόνο από το «ξανθό γένος» (τους Ρώσους).​Γιατί Ρωσία: Λόγω του κοινού θρησκεύματος. Πίστευαν ότι η Ρωσία είναι η μόνη που δεν θα μας άλλαζε την ταυτότητα και τη θρησκεία μας.​Υποστηρικτές: Ο Κλήρος, οι προεστοί της Πελοποννήσου και ο απλός, θρησκευόμενος λαός.

​Κάθε ομάδα Ελλήνων πίστευε ότι η δική της «προστάτιδα» δύναμη θα έφερνε την καλύτερη λύση.

Αυτά τα κόμματα συγκρούστηκαν άγρια στους Εμφυλίους Πολέμους (1823-1825) για το ποιος θα διαχειριστεί τα αγγλικά δάνεια και την εξουσία.

Μετά την Επανάσταση (Το νέο Κράτος: 1830–1843)

Πώς λειτουργούσαν στην πράξη. 

​Ήταν μια κατάσταση διαρκούς εξάρτησης.

​Οι πρεσβευτές των τριών χωρών στην Αθήνα είχαν περισσότερη δύναμη από τους Έλληνες υπουργούς.

​Αν ήθελες να διοριστείς κάπου ή να πάρεις μια σύνταξη, έπρεπε να πας στον αρχηγό του «Αγγλικού» ή του «Ρωσικού» κόμματος για να μεσολαβήσει στην αντίστοιχη πρεσβεία.

​Η σύγκρουση αυτών των κομμάτων οδήγησε σε εξεγέρσεις και πολιτική αστάθεια, καθώς η κάθε πρεσβεία προσπαθούσε να ρίξει την κυβέρνηση της άλλης.

Επί Καποδίστρια: Ο πρώτος Κυβερνήτης προσπάθησε να κυβερνήσει υπεράνω κομμάτων, αλλά το Ρωσικό τον στήριζε, ενώ το Αγγλικό και το Γαλλικό τον πολέμησαν μέχρι θανάτου (δολοφονία 1831). Επί Όθωνα (Αντιβασιλεία): Οι Βαυαροί προσπάθησαν να παίξουν το παιχνίδι των ισορροπιών ανάμεσα στα τρία κόμματα, αλλά οι πρεσβευτές (Αγγλίας, Γαλλίας, Ρωσίας) ήταν αυτοί που πραγματικά «έκαναν κουμάντο» στην Αθήνα.

Ο Ρήγας Φεραίος ήταν ο Αρχιτέκτονας της Ιδέας. Αυτός που στραγγαλίστηκε στο Βελιγράδι το 1798. Αν και πέθανε 23 χρόνια πριν το 1821, το πνεύμα του ήταν αυτό που «έπεισε» τους Έλληνες ότι η Επανάσταση είναι εφικτή. Μετέτρεψε την «ελληνική ταυτότητα» από θρησκευτική (Ορθόδοξος Ραγιάς) σε πολιτική (Ελεύθερος Πολίτης).

Ο Φιλελληνισμός: Η «Μαλακή Ισχύς» της Επανάστασης

​Ενώ οι κυβερνήσεις της Ευρώπης ήταν αρχικά εχθρικές, οι λαοί ήταν με το μέρος μας.

​Τι ήταν: Ένα κίνημα διανοουμένων, καλλιτεχνών και απλών ανθρώπων που λάτρευαν την αρχαία Ελλάδα.

​Η προσφορά: Έστειλαν χρήματα, φάρμακα και εθελοντές να πολεμήσουν (όπως ο Λόρδος Βύρωνας).

​Γιατί ήταν χρήσιμο: Πίεσαν τις κυβερνήσεις τους (Αγγλία, Γαλλία) να αλλάξουν στάση. Χωρίς την πίεση των Φιλελλήνων, ίσως το Ναβαρίνο να μην είχε γίνει ποτέ.

Οι κύριοι σταθμοί της Ελληνικής Επανάστασης, χωρισμένοι σε φάσεις:

​Φάση Α: Η Προετοιμασία και το Ξέσπασμα (1814 - 1821)

​Σε αυτή τη φάση, η Επανάσταση είναι αυθόρμητη και τοπική. Οι Έλληνες εκμεταλλεύονται το γεγονός ότι ο οθωμανικός στρατός είναι απασχολημένος με τον Αλή Πασά.

​Το Στρατιωτικό Γεγονός: Η Άλωση της Τριπολιτσάς (Σεπτέμβριος 1821). Ήταν το διοικητικό κέντρο των Τούρκων στον Μοριά. Η πτώση της έδειξε ότι οι Έλληνες μπορούν να νικήσουν σε τακτικό πόλεμο.

​Ο Πρωταγωνιστής: Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Επιβάλλει τη στρατιωτική του ιδιοφυΐα, πείθοντας τους άτακτους κλέφτες να πολεμήσουν οργανωμένα.

​Το Πολιτικό Γεγονός: Η Α' Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου. Οι Έλληνες διακηρύσσουν στον κόσμο ότι δεν είναι "αναρχικοί", αλλά ένα έθνος που ζητά την ελευθερία του με Σύνταγμα

​1814: Ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό από τους εμπόρους (Σκουφάς, Τσακάλωφ, Ξάνθος). ​Τι έγινε: Τρεις άσημοι έμποροι (Σκουφάς, Τσακάλωφ, Ξάνθος) ιδρύουν μια μυστική οργάνωση στα πρότυπα των Τεκτόνων.

​Η σημασία: Για πρώτη φορά η Επανάσταση δεν είναι ένα αυθόρμητο ξέσπασμα, αλλά ένα οργανωμένο σχέδιο. Χρησιμοποίησαν το ψέμα της «Αόρατης Αρχής» (άφηναν να εννοηθεί ότι ο Τσάρος είναι από πίσω) για να πείσουν τους διστακτικούς Προεστούς και Οπλαρχηγούς να ενταχθούν. 

​1820 (Οκτώβριος): Ο Αλή Πασάς αποστατεί από τον Σουλτάνο. Ο οθωμανικός στρατός συγκεντρώνεται στην Ήπειρο (το «δώρο» της τύχης).

​Τι έγινε: Ο Σουλτάνος κηρύσσει τον Αλή Πασά «προδότη» και στέλνει 50.000 στρατιώτες στα Γιάννενα.

​Η σημασία: Ο Αλή Πασάς, για να σωθεί, καλεί τους Έλληνες οπλαρχηγούς να τον βοηθήσουν. Αυτό άδειασε την Πελοπόννησο από τουρκικό στρατό. Αν ο Αλή δεν είχε στασιάσει, η Επανάσταση του '21 θα είχε κατασταλεί μέσα σε δύο εβδομάδες.

​1821 (Φεβρουάριος): Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης κηρύσσει την επανάσταση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (Μολδοβλαχία). ​Τι έγινε: Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης διαβαίνει τον Προύθο.

​Η σημασία: Ήταν ένας στρατηγικός αντιπερισπασμός. Ο Υψηλάντης ήξερε ότι θα αποτύχει στρατιωτικά εκεί, αλλά έπρεπε να τραβήξει την προσοχή των Τούρκων στον Βορρά, ώστε να «αναπνεύσει» ο ξεσηκωμός στον Μοριά. Ο Ιερός Λόχος θυσιάστηκε στο Δραγατσάνι για να κερδίσει χρόνο η Πελοπόννησος. 

​1821 (Μάρτιος): Έκρηξη της Επανάστασης στην Πελοπόννησο (Καλαμάτα, Πάτρα) και στη Στερεά Ελλάδα. ​Τι έγινε: Απελευθέρωση της Καλαμάτας (23 Μαρτίου) και πολιορκία της Πάτρας.

​Η σημασία: Η Επανάσταση γίνεται πλέον μη αναστρέψιμη. Οι Έλληνες επιτίθενται στα οχυρωμένα κάστρα. Η δημιουργία της «Μεσσηνιακής Γερουσίας» είναι η πρώτη προσπάθεια για ελληνική κυβέρνηση. 

​1821 (Σεπτέμβριος): Άλωση της Τριπολιτσάς. Ο Κολοκοτρώνης εδραιώνει την Επανάσταση στο κέντρο του Μοριά. ​Τι έγινε: Μετά από πολλούς μήνες πολιορκίας, οι Έλληνες μπαίνουν στην πόλη.

​Η σημασία: Ήταν το point of no return. Με την πτώση της Τριπολιτσάς, οι Τούρκοι έχασαν το στρατηγικό τους κέντρο. Τα λάφυρα που πήραν οι οπλαρχηγοί (όπλα, χρήματα) επέτρεψαν τη συνέχιση του αγώνα, αλλά η σφαγή που ακολούθησε δυσκόλεψε τη διπλωματία στην Ευρώπη. 

​Φάση Β: Οι Πρώτες Επιτυχίες και οι Εμφύλιοι (1822 - 1825)

Μόλις έφυγε ο άμεσος κίνδυνος των Τούρκων, βγήκαν στην επιφάνεια τα παλιά μίση. Είναι η πιο σκοτεινή περίοδος.

​Η Σύγκρουση: Πολιτικοί (Προεστοί/Φαναριώτες) εναντίον Στρατιωτικών (Οπλαρχηγοί). Οι πολιτικοί ήθελαν το έλεγχο των αγγλικών δανείων και της εξουσίας, ενώ οι στρατιωτικοί πίστευαν ότι τους ανήκει η ηγεσία λόγω των μαχών.

​Το Αποτέλεσμα: Η Επανάσταση παρέλυσε. Ο Κολοκοτρώνης φυλακίστηκε στην Ύδρα από την κυβέρνηση Κουντουριώτη. Ενώ οι Έλληνες τρώγονταν μεταξύ τους, ο Σουλτάνος έκανε συμφωνία με τον Μοχάμετ Άλι της Αιγύπτου για να στείλει τον γιο του, τον Ιμπραήμ.

​1822 (Ιανουάριος): Α' Εθνοσυνέλευση στην Επίδαυρο – Ψήφιση του πρώτου Συντάγματος. ​Τι έγινε: Ψηφίζεται η «Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας».

​Η σημασία: Πολιτική αναβάθμιση. Οι Έλληνες λένε στην Ευρώπη: «Δεν είμαστε ληστές, είμαστε κράτος». Εδώ όμως μπαίνουν οι βάσεις του διχασμού, καθώς οι Πολιτικοί παραγκωνίζουν τους Στρατιωτικούς στη διοίκηση. 

​1822 (Ιούλιος): Μάχη στα Δερβενάκια. Ο Κολοκοτρώνης καταστρέφει τη στρατιά του Δράμαλη. ​Τι έγινε: Ο Κολοκοτρώνης παγιδεύει τη στρατιά του Δράμαλη (30.000 άνδρες) στα στενά.

​Η σημασία: Η καταστροφή της μεγαλύτερης οθωμανικής στρατιάς που στάλθηκε ποτέ στον Μοριά. Ο Κολοκοτρώνης σώζει την Επανάσταση και αναδεικνύεται σε απόλυτο ηγέτη. 

​1823 - 1825: Εμφύλιοι Πόλεμοι. Η σύγκρουση Προεστών και Οπλαρχηγών για τον έλεγχο της εξουσίας και των αγγλικών δανείων. ​Τι έγινε: Δύο γύροι πολέμου ανάμεσα σε Πελοποννήσιους (Κολοκοτρώνης/Προεστοί) και Ρουμελιώτες/Νησιώτες (Κουντουριώτης/Κωλέττης).

​Η σημασία: Ηθική και στρατιωτική κατάρρευση. Οι Έλληνες ξόδεψαν το πρώτο αγγλικό δάνειο για να αγοράσουν όπλα και να σκοτωθούν μεταξύ τους. Ο Κολοκοτρώνης φυλακίζεται και η χώρα μένει απροστάτευτη. 

​1824: Η Αγγλία χορηγεί το πρώτο δάνειο στην Ελλάδα (έναρξη της οικονομικής εξάρτησης). ​Το δάνειο αυτό λειτούργησε ως έμμεση αναγνώριση του ελληνικού αγώνα από την ισχυρότερη δύναμη της εποχής, καθώς η Αγγλία επένδυε πλέον επίσημα στην επιτυχία της Επανάστασης για να εξασφαλίσει την αποπληρωμή του. ​Ταυτόχρονα όμως, η κακή διαχείριση των χρημάτων τροφοδότησε τους εμφυλίους πολέμους και εγκαινίασε έναν αιώνα οικονομικής εξάρτησης και πολιτικής κηδεμονίας από τις ξένες τράπεζες. 

​Φάση Γ: Η Κρίση και η Επέμβαση των Δυνάμεων (1825 - 1827)

​Η Επανάσταση φτάνει στο χείλος του γκρεμού. Ο Ιμπραήμ αποβιβάζεται στον Μοριά και καίει τα πάντα.

​Η Μεγάλη Θυσία: Η Έξοδος του Μεσολογγίου (1826). Στρατιωτικά ήταν ήττα, αλλά ηθικά ήταν η μεγαλύτερη νίκη. Η Ευρώπη συγκλονίζεται από τον ηρωισμό των πεινασμένων πολιορκημένων και το ρεύμα του Φιλελληνισμού γιγαντώνεται.

​Η Σωτηρία: Η Ναυμαχία του Ναβαρίνου (Οκτώβριος 1827). Οι Μεγάλες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) καταλαβαίνουν ότι η Επανάσταση θα σβήσει αν δεν παρέμβουν. Καταστρέφουν τον στόλο του Ιμπραήμ και του Σουλτάνου, ουσιαστικά επιβάλλοντας την ειρήνη με τη βία.

​1825 (Φεβρουάριος): Απόβαση του Ιμπραήμ Πασά (Αιγύπτιοι) στην Πελοπόννησο. Η Επανάσταση κινδυνεύει με πλήρη καταστολή. ​Τι έγινε: Ο αιγυπτιακός τακτικός στρατός αποβιβάζεται στη Μεθώνη.

​Η σημασία: Ο Ιμπραήμ εισάγει τον τακτικό πόλεμο (ευρωπαϊκή εκπαίδευση). Οι οπλαρχηγοί με τον κλεφτοπόλεμο δεν μπορούν να τον σταματήσουν. Η Πελοπόννησος ερημώνεται και η Επανάσταση πνέει τα λοίσθια.

​1826 (Απρίλιος): Έξοδος του Μεσολογγίου. Η θυσία των «Ελεύθερων Πολιορκημένων» συγκλονίζει την Ευρώπη και γεννά το κίνημα του Φιλελληνισμού. ​Τι έγινε: Μετά από έναν χρόνο πολιορκίας και πείνας, οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» επιχειρούν ηρωική έξοδο.

​Η σημασία: Η πιο λαμπρή ηθική νίκη. Η πτώση του Μεσολογγίου «ξύπνησε» τη συνείδηση των Ευρωπαίων ηγετών. Χωρίς το Μεσολόγγι, δεν θα υπήρχε το Ναβαρίνο. 

​1827 (Απρίλιος): Γ' Εθνοσυνέλευση στην Τροιζήνα – Εκλογή του Ιωάννη Καποδίστρια ως πρώτου Κυβερνήτη. Η Γ' Εθνοσυνέλευση στην Τροιζήνα ήταν η κρίσιμη στιγμή που οι Έλληνες, μπροστά στην απειλή του Ιμπραήμ, αποφάσισαν να εγκαταλείψουν τις εσωτερικές διαμάχες και να παραδώσουν την εκτελεστική εξουσία σε ένα μόνο πρόσωπο: τον Ιωάννη Καποδίστρια.

​Η επιλογή του Καποδίστρια, ενός έμπειρου διπλωμάτη με ευρωπαϊκό κύρος, είχε ως στόχο τη δημιουργία ενός ισχυρού κεντρικού κράτους και τη διεθνή αναγνώριση της Ελλάδας, θέτοντας τα θεμέλια για τη μετάβαση από τον επαναστατικό αγώνα στην οργανωμένη ανεξαρτησία. 

​1827 (Οκτώβριος): Ναυμαχία του Ναβαρίνου. Οι στόλοι Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας καταστρέφουν τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο. ​Τι έγινε: Οι στόλοι Αγγλίας, Γαλλίας και Ρωσίας βυθίζουν τον τουρκοαιγυπτιακό στόλο μέσα στο λιμάνι.

​Η σημασία: Η στρατιωτική σωτηρία. Οι Μεγάλες Δυνάμεις επιβάλλουν τη λύση με τα κανόνια τους. Ο Σουλτάνος δεν μπορεί πια να στείλει ενισχύσεις και εφόδια στον Ιμπραήμ. 

Φάση Δ: Η Ανεξαρτησία και το Νέο Κράτος (1828 - 1843)

​Η φάση της μετάβασης. Η Ελλάδα δεν είναι πια ένα πεδίο μάχης, αλλά ένα υπό διαμόρφωση κράτος.

​Ο Καποδίστριας: Έρχεται ως Κυβερνήτης και προσπαθεί να φέρει ευρωπαϊκή οργάνωση: ιδρύει σχολεία, ταχυδρομείο, δικαστήρια και εισάγει την καλλιέργεια της πατάτας.

​Το Τέλος: Η δολοφονία του Καποδίστρια (1831) δείχνει ότι οι τοπικές δυνάμεις (Προεστοί) δεν αντέχουν το κεντρικό κράτος. Οι Μεγάλες Δυνάμεις επιλέγουν τον Όθωνα ως Βασιλιά για να φέρει σταθερότητα.

​Η Διπλωματική Νίκη: Με τη Συνθήκη της Κωνσταντινούπολης (1832), τα σύνορα ορίζονται στη γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού και η Ελλάδα αναγνωρίζεται ως πλήρως κυρίαρχο κράτος.

​1828 (Ιανουάριος): Άφιξη του Καποδίστρια στην Αίγινα. Προσπάθεια οργάνωσης τακτικού στρατού και κεντρικής Διοίκησης. Τι έγινε: Ο πρώτος Κυβερνήτης φτάνει στο Ναύπλιο.

​Η σημασία: Η γέννηση του κεντρικού κράτους. Ο Καποδίστριας φέρνει τάξη, καταπολεμά την πειρατεία και προσπαθεί να φτιάξει σύνορα. Η σύγκρουσή του με τους τοπικούς προεστούς (Μαυρομιχάληδες) θα του κοστίσει τη ζωή.

​1830 (Φεβρουάριος): Πρωτόκολλο του Λονδίνου. Η Ελλάδα αναγνωρίζεται επίσημα ως ανεξάρτητο κράτος. ​Τι έγινε: Οι Μεγάλες Δυνάμεις υπογράφουν την πλήρη Ανεξαρτησία της Ελλάδας.

​Η σημασία: Η νομική γέννηση της Ελλάδας. Από «αυτόνομη επαρχία» του Σουλτάνου, γινόμαστε κυρίαρχο κράτος στη διεθνή σκηνή. 

​1831 (Σεπτέμβριος): Δολοφονία του Καποδίστρια στο Ναύπλιο από τους Μαυρομιχαλαίους (σύγκρουση Κράτους vs Προεστών). Η δολοφονία του Καποδίστρια ήταν η βίαιη απάντηση των Προεστών (Μαυρομιχαλαίοι) στην προσπάθεια του Κυβερνήτη να αφαιρέσει τα τοπικά τους προνόμια και να δημιουργήσει ένα σύγχρονο, συγκεντρωτικό κράτος.

​Ο θάνατός του βύθισε την Ελλάδα στην αναρχία, δίνοντας στις Μεγάλες Δυνάμεις το τέλειο πρόσχημα να επιβάλουν την απόλυτη μοναρχία του Όθωνα και των Βαυαρών. 

​1833: Άφιξη του Βασιλιά Όθωνα και έναρξη της Αντιβασιλέας. ​Η άφιξη του 17χρονου Βαυαρού πρίγκιπα στο Ναύπλιο σήμανε το οριστικό τέλος της επαναστατικής περιόδου και την αρχή της συστηματικής κρατικής οργάνωσης, αλλά με ξένα πρότυπα.

Επειδή ο Όθωνας ήταν ανήλικος, την εξουσία άσκησαν τρεις Βαυαροί σύμβουλοι (Άρμανσπεργκ, Μάουρερ, Έιντεκ), οι οποίοι δημιούργησαν τον τακτικό στρατό, το δικαστικό σύστημα και το εκπαιδευτικό πλαίσιο, αλλά συχνά αγνοούσαν τις ελληνικές παραδόσεις και τις ανάγκες των παλιών αγωνιστών. 

​1843 (3 Σεπτεμβρίου): Επανάσταση για την παραχώρηση Συντάγματος (τέλος της Απόλυτης Μοναρχίας). Ήταν η στιγμή που ο λαός και ο στρατός (με ηγέτες τον Καλλέργη και τον Μακρυγιάννη) απαίτησαν το τέλος της Απόλυτης Μοναρχίας.

Η επιτυχία της εξέγερσης ανάγκασε τον Όθωνα να παραχωρήσει Σύνταγμα, μετατρέποντας το πολίτευμα σε Συνταγματική Μοναρχία και αποδεικνύοντας ότι η ελληνική κοινωνία, παρά τις δυσκολίες, είχε πλέον αποδεχθεί την ιδέα του πολίτη που έχει δικαιώματα και λόγο στη διακυβέρνηση. 

Από τη Χρεοκοπία του Λονδίνου στο Δόγμα του Τρούμαν. Εμφύλιος.

Η Βρετανική Χρεοκοπία: «Σας παραδίδουμε τα κλειδιά»

​Τον Φεβρουάριο του 1947, η Βρετανία —εξαντλημένη οικονομικά από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο— στέλνει ένα «τελεσίγραφο» στις ΗΠΑ: «Στις 31 Μαρτίου σταματάμε κάθε βοήθεια προς την Ελλάδα και την Τουρκία. Δεν αντέχουμε άλλο».

​Ήταν η επίσημη παραδοχή ότι η Μεγάλη Βρετανία δεν ήταν πια η αυτοκρατορία που όριζε τις τύχες του κόσμου. Η Ελλάδα έμενε «ορφανή» από προστάτη μέσα στο καταχείμωνο του Εμφυλίου.

​Το Δόγμα Τρούμαν: «Ο κόσμος χωρίζεται στα δύο»

​Στις 12 Μαρτίου 1947, ο Πρόεδρος Χάρι Τρούμαν βγάζει έναν λόγο που άλλαξε την Ιστορία. Ζητά από το Κογκρέσο 400 εκατομμύρια δολάρια για την Ελλάδα και την Τουρκία.

​Οι ΗΠΑ αναλαμβάνουν τον ρόλο του παγκόσμιου χωροφύλακα.

Αν πέσει η Ελλάδα, θα πέσει η Τουρκία, μετά η Μέση Ανατολή και η Ιταλία (η περίφημη Θεωρία του Ντόμινο).

Ο Τρούμαν δηλώνει ότι οι ΗΠΑ θα στηρίζουν κάθε «ελεύθερο λαό» που αντιστέκεται στην υποδούλωση από «ένοπλες μειονότητες» (εννοώντας τους κομμουνιστές).

​Το Διπλό Παιχνίδι του Στάλιν

​Την ίδια ώρα, η Μόσχα κρατά μια στάση που για πολλούς στην ελληνική Αριστερά ήταν ακατανόητη. 

​Ο Στάλιν τιμά τη «Συμφωνία των Ποσοστών» με τον Τσώρτσιλ. Θεωρεί την Ελλάδα βρετανική (και πλέον αμερικανική) ζώνη επιρροής.

​Ενώ δίνει την έγκριση στον Ζαχαριάδη (ηγέτη του ΚΚΕ) να προχωρήσει στον ένοπλο αγώνα, δεν του στέλνει ποτέ τη βοήθεια (αεροπλάνα, τανκς) που θα έκρινε τον πόλεμο.

​Ο Στάλιν χρησιμοποιούσε τον ελληνικό εμφύλιο ως «αντιπερισπασμό» για να σταθεροποιήσει τη δική του κυριαρχία στην Πολωνία, την Ουγγαρία και τη Ρουμανία.

​Η «Έκπληξη» των Δωδεκανήσων

​Μέσα σε αυτό το κλίμα, συμβαίνει κάτι οξύμωρο. Στις 10 Φεβρουαρίου 1947, υπογράφεται στο Παρίσι η συνθήκη ειρήνης με την Ιταλία. Τα Δωδεκάνησα παραχωρούνται στην Ελλάδα.

​Ήταν η μόνη εδαφική επιτυχία της χώρας μετά τον πόλεμο, και συνέβη επειδή —παραδόξως— συμφώνησαν και οι τέσσερις μεγάλες δυνάμεις (συμπεριλαμβανομένης της ΕΣΣΔ), η καθεμία για τους δικούς της λόγους.

​«Ο πόλεμος γίνεται τόσο περίπλοκος και μπερδεμένος στο μυαλό μου. Σε ιδιαίτερα θλιβερές μέρες, είναι σχεδόν αδύνατο να πιστέψουμε ότι υπάρχει κάτι που να αξίζει μια τέτοια μαζική σφαγή και δυστυχία».- Ernesto Pyle (Πολεμικός Ανταποκριτής)

Ο Ντιν Άτσεσον (ΗΠΑ) 

​«Όταν έφτασε το σημείωμα, καταλάβαμε ότι ο κόσμος όπως τον ξέραμε είχε τελειώσει. Οι Άγγλοι μας πέταξαν την μπάλα και έφυγαν από το γήπεδο. Δεν ήταν απλώς μια παράκληση για βοήθεια· ήταν η ομολογία ότι η Αυτοκρατορία δεν μπορούσε πια να κρατήσει την ανατολική Μεσόγειο.»

Ο Λόρδος Ίνβερτσαπελ (Βρετανός Πρεσβευτής)

​«Ένιωθα σαν αγγελιαφόρος που φέρνει νέα χρεοκοπίας. Ο Μάρσαλ [Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ] με κοίταζε σιωπηλός. Ήξερε ότι αν οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν έμπαιναν στην τρύπα που αφήναμε, η Ελλάδα θα γινόταν κόκκινη μέσα σε λίγους μήνες.»

Μαρτυρία στενού συνεργάτη του Στάλιν: «Ο Ιωσήφ Βισαριόνοβιτς πίστευε ότι η Ελλάδα ανήκε στη ζώνη των Αγγλοαμερικανών. Δεν ήθελε να ρισκάρει έναν Γ' Παγκόσμιο Πόλεμο για μια χώρα που η Δύση θεωρούσε ζωτική. Άφησε τους Έλληνες συντρόφους να πολεμάνε, γνωρίζοντας ότι το παιχνίδι ήταν στημένο.»

​Οι Έλληνες πολιτικοί δεν ενημερώθηκαν αμέσως. Όταν το έμαθαν, ο τρόμος ήταν διάχυτος.

​«Ήμασταν σαν τον μελλοθάνατο που του παίρνουν το σκαμνί κάτω από τα πόδια. Χωρίς τα αγγλικά λεφτά, ο στρατός δεν είχε ούτε σφαίρες, ούτε ψωμί.»

​Η πιο ιστορική του φράση, που καθιέρωσε το «Δόγμα Τρούμαν», ήταν:

​«Πιστεύω ότι η πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών οφείλει να είναι η υποστήριξη των ελεύθερων λαών που αντιστέκονται στην προσπάθεια υποδούλωσης από ένοπλες μειονότητες ή από εξωτερικές πιέσεις. 

Η Περιγραφή της Ελλάδας στο Κογκρέσο

​Ο Τρούμαν παρουσίασε μια χώρα στα πρόθυρα της ολοκληρωτικής καταστροφής: Είπε ότι η Ελλάδα δεν έχει πόρους για τα στοιχειώδη (τρόφιμα, ρούχα, καύσιμα) και ότι η επιβίωση του λαού εξαρτάται από τη βοήθεια εξωτερικού. Ανέφερε ότι η ύπαρξη του ελληνικού κράτους απειλείται από τις «τρομοκρατικές δραστηριότητες μερικών χιλιάδων ενόπλων ανδρών, υπό την καθοδήγηση των κομμουνιστών».

Παραδέχτηκε δημόσια ότι η Μεγάλη Βρετανία δεν μπορεί πλέον να βοηθήσει και ότι «δεν υπάρχει καμία άλλη χώρα στην οποία μπορεί να στραφεί η δημοκρατική Ελλάδα».

​Ο Τρούμαν προειδοποίησε για τις παγκόσμιες συνέπειες:

​Μέση Ανατολή: «Αν η Ελλάδα περιέλθει υπό τον έλεγχο μιας ένοπλης μειοψηφίας, οι συνέπειες για την Τουρκία θα είναι άμεσες και σοβαρές... Σύγχυση και ανωμαλία θα μπορούσαν να εξαπλωθούν σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή.» Υποστήριξε ότι ο αφανισμός της Ελλάδας ως ανεξάρτητου κράτους θα αποθάρρυνε όλους τους λαούς της Ευρώπης που αγωνίζονταν να ξαναχτίσουν τις ζωές τους μετά τον πόλεμο.

Χώρισε τον κόσμο σε δύο στρατόπεδα:

​Το πρώτο βασίζεται στη θέληση της πλειοψηφίας, την ελευθερία λόγου και τις ελεύθερες εκλογές.

​Το δεύτερο βασίζεται στη θέληση μιας μειοψηφίας που επιβάλλεται με τη βία, τον τρόμο, τον έλεγχο του τύπου και την καταπίεση των ατομικών ελευθεριών.

Ο Τρούμαν, στις αναμνήσεις του, έγραψε ότι το πρώτο προσχέδιο που του έδωσε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ του φάνηκε πολύ «ψυχρό», σαν «επενδυτικό ενημερωτικό δελτίο».

​«Ήθελα να μην υπάρχουν αμφιβολίες σε αυτή την ομιλία. Ήταν η απάντηση της Αμερικής στην τυραννία. Έπρεπε να είναι καθαρή και απαλλαγμένη από μισόλογα.»

​Το Αποτέλεσμα: Το Κογκρέσο ενέκρινε 400 εκατομμύρια δολάρια (300 για την Ελλάδα και 100 για την Τουρκία). Μαζί με τα χρήματα, ήρθαν και οι Αμερικανοί στρατιωτικοί σύμβουλοι που άρχισαν να αναδιοργανώνουν τον Εθνικό Στρατό.

Αποσπάσματα της ομιλιας

​«Η ίδια η ύπαρξη του ελληνικού κράτους απειλείται σήμερα από τις τρομοκρατικές δραστηριότητες μερικών χιλιάδων ενόπλων ανδρών, υπό την καθοδήγηση κομμουνιστών, οι οποίοι αψηφούν την εξουσία της κυβέρνησης... Η Ελλάδα πρέπει να έχει βοήθεια αν πρόκειται να παραμείνει ελεύθερη και αυτοδιοικούμενη δημοκρατία.»

​«Η βρετανική κυβέρνηση, η οποία βοηθούσε την Ελλάδα, δεν μπορεί να δώσει περαιτέρω οικονομική ή στρατιωτική ενίσχυση μετά την 31η Μαρτίου... Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι η μόνη χώρα στην οποία μπορεί να απευθυνθεί η δημοκρατική Ελλάδα. Δεν υπάρχει καμία άλλη χώρα.»

​«Κατά τη σημερινή στιγμή της παγκόσμιας ιστορίας, σχεδόν κάθε έθνος πρέπει να επιλέξει ανάμεσα σε εναλλακτικούς τρόπους ζωής. Η επιλογή συχνά δεν είναι ελεύθερη.

​Ο ένας τρόπος ζωής βασίζεται στη θέληση της πλειοψηφίας... ο άλλος βασίζεται στη θέληση μιας μειοψηφίας που επιβάλλεται με τη βία στην πλειοψηφία. Βασίζεται στον τρόμο και την καταπίεση, στον έλεγχο του τύπου και του ραδιοφώνου, σε στημένες εκλογές και στην κατάργηση των ατομικών ελευθεριών.»

Το «Τελεσίγραφο» προς το Κογκρέσο

​«Αν αποτύχουμε να βοηθήσουμε την Ελλάδα και την Τουρκία σε αυτή την κρίσιμη ώρα, οι συνέπειες θα είναι τεράστιες, τόσο για την Ανατολή όσο και για τη Δύση. Πρέπει να αναλάβουμε άμεση και αποφασιστική δράση.»

​Όταν η ομιλία μεταδόθηκε από το ραδιόφωνο στην Αθήνα, το κλίμα άλλαξε ακαριαία. Ένας δημοσιογράφος της εποχής περιγράφει:

​«Ήταν σαν να άνοιξαν οι ουρανοί. Ο κόσμος στους δρόμους χαμογελούσε ξανά. Οι εφημερίδες έγραφαν για τον "Θείο Σαμ" που έρχεται να μας σώσει. Στα κυβερνητικά γραφεία έπεφταν τηλέφωνα φωτιά. Κατάλαβαν ότι η "ασφυξία" τελείωσε. Αλλά στις συνοικίες της Αριστεράς, η σιωπή ήταν παγωμένη. Ήξεραν ότι τώρα ο πόλεμος δεν θα τελείωνε με πολιτική λύση, αλλά με τη συντριβή του ενός από τους δύο.»

Ένας αντάρτης του Δημοκρατικού Στρατού θυμάται:

​«Μας διάβασαν την ομιλία του Τρούμαν σε μια συγκέντρωση στο δάσος. Ο πολιτικός επίτροπος μας είπε: "Σύντροφοι, οι ιμπεριαλιστές έδειξαν το πρόσωπό τους. Τώρα θα πολεμάμε και τα δολάρια". Εκείνη τη μέρα σφίχτηκε η καρδιά μου. Κατάλαβα ότι οι Άγγλοι ήταν το λιγότερο. Τώρα ερχόταν το "θηρίο" και εμείς ήμασταν μόνοι μας, γιατί η Μόσχα ήταν μακριά και σιωπηλή.»

Καθώς διάβαζε την ομιλία του ο Τρούμαν το Κογκρέσο ήταν βυθισμένο σε απόλυτη σιωπή. Δεν υπήρχαν τα συνηθισμένα χειροκροτήματα κάθε λίγα λεπτά. Οι νομοθέτες άκουγαν εμβρόντητοι ότι οι ΗΠΑ έπρεπε να δώσουν 400 εκατομμύρια δολάρια (ποσό αστρονομικό για τότε) σε δύο χώρες στην άλλη άκρη του ωκεανού.

​Όταν τελείωσε, το Κογκρέσο σηκώθηκε όρθιο και τον χειροκρότησε. Ακόμα και οι αντίπαλοί του κατάλαβαν ότι εκείνη τη στιγμή η Αμερική γινόταν ο «ηγέτης του ελεύθερου κόσμου».

Joseph Jones (Στέλεχος του Στέιτ Ντιπάρτμεντ που έγραψε το προσχέδιο):

​«Νιώθαμε ότι γράφαμε ένα κεφάλαιο της παγκόσμιας ιστορίας. Ο Τρούμαν μας είχε δώσει εντολή να μην είμαστε διπλωματικοί. "Θέλω να τους τρομάξω αρκετά ώστε να καταλάβουν τι διακυβεύεται", μας είπε. Όταν τον είδα στο βήμα να λέει τις λέξεις μας, ένιωσα ένα ρίγος. Ήταν η γέννηση μιας νέας εποχής.»

George Marshall (Υπουργός Εξωτερικών - Μαρτυρία από τα απομνημονεύματά του):

​«Ήμουν στο Παρίσι εκείνη τη μέρα. Διάβασα το κείμενο και κατάλαβα ότι δεν υπήρχε επιστροφή. Ο Τρούμαν είχε τραβήξει μια γραμμή στην άμμο. Από τη μια μεριά η ελευθερία, από την άλλη ο ολοκληρωτισμός. Η Ελλάδα ήταν το σημείο όπου αυτή η γραμμή θα δοκιμαζόταν.»

Η Μαρτυρία ενός Τούρκου διπλωμάτη στην Ουάσιγκτον:

​«Ακούγαμε την ομιλία από το ραδιόφωνο στην πρεσβεία. Όταν ο Τρούμαν ανέφερε την Τουρκία, νιώσαμε μια τεράστια ανακούφιση. Ο Στάλιν μας πίεζε για τα Στενά των Δαρδανελίων εδώ και δύο χρόνια. Με αυτή την ομιλία, ο Τρούμαν είπε στη Μόσχα: "Μην αγγίζετε την Τουρκία, είναι υπό την προστασία μου".»

Στο στρατόπεδο του ΕΑΜ, η ομιλία στο Κογκρέσο διαβάστηκε ως η οριστική υποδούλωση της Ελλάδας στον αμερικανικό ιμπεριαλισμο.

Μαρτυρία στελέχους του ΕΑΜ:

​«Ο Τρούμαν μίλησε στο Κογκρέσο και εμείς καταλάβαμε ότι η Ελλάδα δεν ανήκει πια στους Έλληνες. Οι Άγγλοι έφυγαν, αλλά οι Αμερικανοί ήρθαν με τις τσέπες γεμάτες δολάρια και τις αποθήκες γεμάτες ναπάλμ. Η ομιλία του ήταν η θανατική καταδίκη της συμφιλίωσης.»

Πίσω στην Ελλάδα 

Επιστρέφοντας στην Ελλάδα του 1947, το σκηνικό μετά την ομιλία του Τρούμαν μεταβάλλεται ραγδαία. Η βοήθεια δεν είναι πια μόνο θεωρία· γίνεται σίδερο, καύσιμο και αίμα.

​Η Άφιξη του «Θείου Σαμ»: Το Λιμάνι του Πειραιά (Καλοκαίρι 1947)

​Η πρώτη ορατή αλλαγή ήταν τα πλοία. Ο Πειραιάς γεμίζει με αμερικανικά φορτηγά πλοία (Liberty) που ξεφορτώνουν τα πάντα: από αλεύρι και φάρμακα μέχρι τζιπ, ασυρμάτους και πυρομαχικά.

​Μαρτυρία λιμενεργάτη στον Πειραιά:

​«Δεν είχαμε ξαναδεί τέτοια αφθονία. Οι Άγγλοι μας έδιναν με το σταγονόμετρο. Οι Αμερικανοί άδειάζαν ολόκληρες αποθήκες στην προκυμαία. Βλέπαμε τα κουτιά με τα γράμματα "USA" και ξέραμε ότι το παιχνίδι άλλαξε. Αλλά δίπλα στα τρόφιμα, βλέπαμε και τα κανόνια. Τότε κατάλαβα ότι αυτή η βοήθεια είχε ένα τίμημα: θα έπρεπε να πολεμήσουμε μέχρι το τέλος.»

Ο Στρατηγός Βαν Φλιτ. Μαζί με τα δολάρια έφτασε και η AMAG (American Mission for Aid to Greece). Επικεφαλής της στρατιωτικής αποστολής ήταν ο στρατηγός Τζέιμς Βαν Φλιτ, ένας σκληροτράχηλος αξιωματικός που δεν ήθελε να ακούσει για «πολιτικές λύσεις».

​Η λογική του Βαν Φλιτ: ​Εκκαθάριση της υπαίθρου: Αναγκαστική μετακίνηση πληθυσμών (οι «πυρόπληκτοι») για να μην έχουν οι αντάρτες πηγές ανεφοδιασμού.

​

Ο Εθνικός Στρατός έπρεπε να σταματήσει να φυλάει γέφυρες και να βγει στα βουνά να κυνηγήσει τον ΔΣΕ.

​Εισαγαγε τα αεροπλάνα Helldiver.

Μαρτυρία Έλληνα αξιωματικού του Εθνικού Στρατού:

​«Οι Αμερικανοί ήταν απόλυτοι. Μας έλεγαν: "Σας δίνουμε τα καλύτερα όπλα του κόσμου, θέλουμε αποτελέσματα". Ο Βαν Φλιτ γύριζε τα φυλάκια και έλεγε "Kill Communists". Δεν τον ένοιαζε η πολιτική κατάσταση στην Αθήνα, τον ένοιαζε μόνο ο χάρτης. Με τους Αμερικανούς στο πλευρό μας, νιώσαμε για πρώτη φορά ότι η νίκη ήταν μαθηματικά βέβαιη, αρκεί να αντέχαμε το κόστος σε αίμα.»

Το ΚΚΕ, βλέποντας την αμερικανική καταιγίδα να έρχεται, παίρνει τη μεγάλη απόφαση τον Δεκέμβριο του 1947: Ιδρύει την Προσωρινή Δημοκρατική Κυβέρνηση (ΠΔΚ) με πρωθυπουργό τον Μάρκο Βαφειάδη.

​Η Μαρτυρία του Μάρκου Βαφειάδη (από τα απομνημονεύματά του):

​«Η ίδρυση της κυβέρνησης ήταν μια κίνηση ανάγκης, αλλά και ένα λάθος στρατηγικής. Θέλαμε να δείξουμε στον κόσμο ότι είμαστε κράτος, όχι συμμορία. Αλλά για να είσαι κράτος, πρέπει να έχεις πρωτεύουσα. Έτσι, αναγκαστήκαμε να εγκαταλείψουμε τον ανταρτοπόλεμο και να δώσουμε μάχες για πόλεις, όπως η Κόνιτσα. Εκεί, απέναντι στα αμερικανικά κανόνια, οι μαχητές μας θέριζαν το θάνατο. Ο Τρούμαν μας έσπρωξε σε έναν πόλεμο που δεν μπορούσαμε να κερδίσουμε.»

Το 1947 κλείνει με την Ελλάδα να είναι το πιο θερμό σημείο του πλανήτη.

​Στις πόλεις, οι συλλήψεις και οι εκτελέσεις αριστερών εντείνονται (Νόμος 509).

​Στα βουνά, ο Δημοκρατικός Στρατός οχυρώνεται στον Γράμμο και το Βίτσι, περιμένοντας τη βοήθεια που ο Στάλιν είχε ήδη αρνηθεί.

Η Μαρτυρία του Ξεριζωμού

​Ο στρατηγός Βαν Φλιτ επέβαλε την τακτική της «νεκρής ζώνης». Για να μην βρίσκουν οι αντάρτες τροφή και στέγη, ολόκληρα χωριά διατάχθηκαν να εκκενωθούν. Πάνω από 800.000 άνθρωποι έγιναν πρόσφυγες μέσα στην ίδια τους τη χώρα.

Μαρτυρία γυναίκας από χωριό της Πίνδου (1947):

​«Ήρθαν ένα πρωί και μας είπαν "έχετε δύο ώρες να φορτώσετε ό,τι προλάβετε". Πού να πας; Με τα παιδιά στην αγκαλιά και τα ζωντανά να σκούζουν. Μας κατέβασαν στα αστικά κέντρα, σε παραπήγματα, μέσα στις λάσπες. Μας φώναζαν "πυρόπληκτους" για να μην λένε "διωγμένους". Το χωριό μας το κάψανε πίσω μας για να μην μείνει πέτρα για τους αντάρτες. Εκείνο το καλοκαίρι του '47, η Ελλάδα μύριζε καμένο ξύλο και απόγνωση.»

​Ο Δημοκρατικός Στρατός έπρεπε να καταλάβει μια πόλη για να την κάνει πρωτεύουσα της κυβέρνησής του. Διάλεξαν την Κόνιτσα. Η μάχη ήταν λυσσαλέα και σώμα με σώμα.

​Μαρτυρία μαχητή του Δημοκρατικού Στρατού (ΔΣΕ):​ 

«Χτυπάγαμε την Κόνιτσα μέσα στα χιόνια. Ήμασταν σίγουροι ότι θα την πάρουμε. Αλλά ξαφνικά, ο ουρανός γέμισε αεροπλάνα. Ήταν τα αμερικανικά που μας θέριζαν. Οι δικοί μας έπεφταν πάνω στα συρματοπλέγματα. Εκεί καταλάβαμε ότι η εποχή που παίζαμε κρυφτό στα δάση τελείωσε. Τώρα ο πόλεμος είχε γίνει μηχανή. Οι σφαίρες μας τελείωναν, αλλά οι δικές τους έρχονταν με τα καμιόνια από τον Πειραιά.»

Ενώ στα βουνά έπεφταν οι σφαίρες, στην Αθήνα η κυβέρνηση ψήφιζε τον Αναγκαστικό Νόμο 509, που έθετε το ΚΚΕ εκτός νόμου και άνοιγε τον δρόμο για τις μαζικές εκτελέσεις και την εξορία στη Μακρόνησο.

​Μαρτυρία φοιτητή στην Αθήνα (Ιούλιος 1947):

​«Ένα βράδυ άρχισαν οι "σκούπες". Χιλιάδες συλλήψεις σε μια νύχτα. Ο υπουργός Εσωτερικών, ο Ζέρβας, έλεγε ότι θα καθαρίσει την Αθήνα από τους προδότες. Μας στοίβαζαν στα πλοία για την Ικαρία και τη Μακρόνησο. Το κλίμα ήταν ηλεκτρισμένο. Αν σε έπιαναν με μια εφημερίδα της Αριστεράς, ήσουν τελειωμένος. Ο Τρούμαν έστελνε λεφτά για δημοκρατία, αλλά εμείς βλέπαμε μόνο χωροφύλακες και ξερονήσια.»

Ο Αμερικανός στρατηγός, σε μια εμπιστευτική αναφορά του προς την Ουάσιγκτον το 1947, ήταν κυνικός:

​«Ο ελληνικός στρατός είναι ακόμα φοβισμένος. Πρέπει να τους μάθουμε να επιτίθενται. Τους δώσαμε τα μέσα, τώρα θέλουμε να δούμε πτώματα εχθρών. Η Ελλάδα είναι το εργαστήριο όπου θα δοκιμάσουμε αν η δυτική δύναμη μπορεί να νικήσει την κομμουνιστική διείσδυση.»

Τον Ιούλιο του 1947, ο Ναπολέων Ζέρβας εξαπολύει τις περίφημες «σκούπες». Μέσα σε λίγες νύχτες, συλλαμβάνονται στην Αθήνα και τον Πειραιά χιλιάδες άνθρωποι (πάνω από 15.000).

​Μαρτυρία ενός ηλικιωμένου Αθηναίου που έζησε τη νύχτα των συλλήψεων:

​«Ακούγαμε τα φρεναρίσματα των καμιονιών μέσα στη νύχτα. Ο Ζέρβας είχε δώσει εντολή να μη μείνει κανένας "ύποπτος" έξω. Μάζευαν κόσμο από τα κρεβάτια τους—δασκάλους, υπαλλήλους, παλιούς αντιστασιακούς. Όταν τον ρωτούσαν οι δημοσιογράφοι για το πλήθος των συλλήψεων, ο Ζέρβας απαντούσε με εκείνο το βαρύ του ύφος: "Προτιμώ να κλείσω δέκα αθώους, παρά να αφήσω έναν ένοχο να κάψει την Αθήνα". Τότε καταλάβαμε ότι η μετριοπάθεια είχε πεθάνει οριστικά.»

Μαρτυρία Αμερικανού αξιωματούχου της AMAG:

​«Ο Ζέρβας μας υποδεχόταν στο γραφείο του με μια μεγάλη φωτογραφία του Βασιλιά και το πιστόλι του πάνω στο τραπέζι. Ήταν άνθρωπος της δράσης, όχι των νόμων. Μας έλεγε: "Δώστε μου όπλα και θα σας παραδώσω την Ελλάδα καθαρή από κομμουνιστές σε τρεις μήνες". Του εξηγούσαμε ότι οι μαζικές συλλήψεις δημιουργούν περισσότερους εχθρούς, αλλά εκείνος γελούσε. Πίστευε ότι μόνο ο φόβος επιβάλλει την τάξη.»

Μαρτυρία πρώην αντάρτη του ΕΔΕΣ που βρέθηκε στη φυλακή:

​«Δεν μπορούσα να το πιστέψω. Είχα πολεμήσει δίπλα στον Ζέρβα κατά των Γερμανών. Και τώρα, οι χωροφύλακες του Ζέρβα με έδερναν στο τμήμα γιατί ο αδερφός μου ήταν στο βουνό με τον ΕΛΑΣ. Ο Αρχηγός είχε γίνει μέρος της μηχανής που μας έλιωνε όλους. Ο Εμφύλιος είχε καταπιεί ακόμα και τις παλιές φιλίες των βουνών.»

Το «Σχέδιο Λίμνες» (Τέλη 1947 - 1948)

​Ο Ζαχαριάδης (ΚΚΕ) παίρνει μια  απόφαση: Ο Δημοκρατικός Στρατός πρέπει να γίνει τακτικός στρατός 50.000 ανδρών και να καταλάβει μια μεγάλη πόλη (την Κόνιτσα) για να την κάνει πρωτεύουσα.

​Το αποτέλεσμα: Η επίθεση στην Κόνιτσα αποτυγχάνει τα Χριστούγεννα του '47. Οι αντάρτες θερίζονται από το αμερικανικό πυροβολικό.

Ενώ ο αντάρτης του ΕΔΕΣ είναι στη φυλακή, χιλιάδες άλλοι στέλνονται στη Μακρόνησο. Το νησί γίνεται το «αναμορφωτήριο» του κράτους.

​Μαρτυρία στρατιώτη στη Μακρόνησο: > «Μας έβαζαν να κουβαλάμε πέτρες από τη μια πλευρά του λόφου στην άλλη. Μετά μας έδιναν τη "δήλωση μετάνοιας". Αν δεν υπέγραφες, το ξύλο δεν είχε τέλος. Δεν ήθελαν να μας σκοτώσουν, ήθελαν να μας "σπάσουν" την ψυχή για να γίνουμε εθνικόφρονες με το ζόρι.»

Ο Γεώργιος Β' πέθανε ξαφνικά την 1η Απριλίου 1947 και ο Παύλος ανέβηκε στον θρόνο με τη Φρειδερίκη στο πλευρό του.

​Το δίδυμο Παύλος-Φρειδερίκη ήταν το «πρόσωπο» της επίσημης Ελλάδας κατά τη διάρκεια του Δόγματος Τρούμαν. Η άνοδός τους στο θρόνο (Απρίλιος '47) έγινε ακριβώς ανάμεσα στην ομιλία του Τρούμαν (Μάρτιος '47) και την άφιξη της AMAG. 

Το Παιδομάζωμα και οι Παιδοπόλεις (1948)

​Ο Δημοκρατικός Στρατός στέλνει χιλιάδες παιδιά στις Σοσιαλιστικές χώρες (για να τα σώσει από τον πόλεμο ή για να δημιουργήσει τη νέα γενιά μαχητών, αναλόγως την οπτική).

​Η Βασίλισσα Φρειδερίκη ιδρύει τις Παιδοπόλεις, μαζεύοντας παιδιά από τα χωριά για να τα «προστατεύσει» από την κομμουνιστική προπαγάνδα.

​Μαρτυρία μητέρας από τη Φλώρινα:  «Το σπίτι άδειασαν. Άλλοι τα πήγαν στην Αλβανία, άλλοι στα νησιά. Η Ελλάδα έγινε μια χώρα χωρίς παιδιά, μόνο με γέρους και φαντάρους.»

Πώς γινόταν η επιλογή των παιδιών

​Η διαδικασία καθοριζόταν κυρίως από τη γεωγραφία και όχι πάντα από το πολιτικό φρόνημα:

​Περιοχές υπό τον έλεγχο του ΔΣΕ: Ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (ΔΣΕ) ήλεγχε κυρίως ορεινές περιοχές στη Βόρεια Ελλάδα (Γράμμος, Βίτσι, περιοχές της Μακεδονίας και της Θράκης). Από αυτά τα χωριά συγκεντρώθηκαν τα παιδιά που στάλθηκαν στις Λαϊκές Δημοκρατίες (Αλβανία, Γιουγκοσλαβία, Βουλγαρία, Ρουμανία, Ουγγαρία, Τσεχοσλοβακία κ.α.).

​Πολιτική Ποικιλομορφία: Στα χωριά αυτά δεν έμεναν μόνο κομμουνιστές. Υπήρχαν οικογένειες δεξιών, εθνικοφρόνων ή απλώς πολιτικά αδιάφορων ανθρώπων. Όταν ο ΔΣΕ αποφάσιζε την εκκένωση ενός χωριού για να απομακρύνει τα παιδιά από τις ζώνες πυρός (ή για να εξασφαλίσει μελλοντικούς μαχητές, όπως κατηγορήθηκε), έπαιρνε όλα τα παιδιά της προβλεπόμενης ηλικίας (συνήθως 3 έως 14 ετών).

​Οι δύο όψεις του νομίσματος

​Το θέμα παραμένει πεδίο έντονης ιστορικής αντιπαράθεσης:

​Η πλευρά του ΔΣΕ/ΚΚΕ: Υποστήριζαν ότι επρόκειτο για επιχείρηση σωτηρίας από τους βομβαρδισμούς της αεροπορίας και την πείνα. Ισχυρίζονταν ότι οι γονείς έδιναν τα παιδιά τους οικειοθελώς για να τα σώσουν.

​Η πλευρά του Εθνικού Στρατού/Κράτους: Κατήγγειλαν το μέτρο ως βίαιο «Παιδομάζωμα» με σκοπό τον ιδεολογικό εκμαυλισμό των παιδιών, τη δημιουργία μιας γενιάς «γενίτσαρων» και τον εκβιασμό των γονέων που παρέμεναν στο βουνό.

​Σημαντικό στοιχείο: Υπάρχουν πολλές μαρτυρίες για γονείς που έκρυβαν τα παιδιά τους σε κελάρια ή τα έστελναν κρυφά στις πόλεις για να γλιτώσουν τη μεταφορά στις ανατολικές χώρες.

​Η απάντηση του Κράτους: Οι «Παιδοπόλεις»

​Ως αντίβαρο στην κίνηση του ΔΣΕ, το επίσημο κράτος και η Βασίλισσα Φρειδερίκη ίδρυσαν τις Παιδοπόλεις. Εκεί συγκεντρώνονταν παιδιά από τις εμπόλεμες ζώνες για να μεταφερθούν σε ασφαλείς περιοχές της Νότιας Ελλάδας.

​Και εδώ οι κατηγορίες ήταν αντίστοιχες: Η Αριστερά κατήγγειλε τις Παιδοπόλεις ως «στρατόπεδα αναμόρφωσης» και «δεξιό παιδομάζωμα».

​Τα νούμερα

​Οι εκτιμήσεις αναφέρουν ότι περίπου 25.000 έως 28.000 παιδιά μεταφέρθηκαν στις Ανατολικές Χώρες από τον ΔΣΕ, ενώ περίπου 15.000 έως 18.000 παιδιά φιλοξενήθηκαν στις Παιδοπόλεις της Φρειδερίκης.

​Πολλά από τα παιδιά που στάλθηκαν στις Λαϊκές Δημοκρατίες άργησαν δεκαετίες να επιστρέψουν στην Ελλάδα (κάποια επέστρεψαν μετά το 1974 ή το 1981), ενώ πολλά έχασαν εντελώς την επαφή με τους συγγενείς τους

Η Πρώτη Μεγάλη Μάχη του Γράμμου (Καλοκαίρι 1948)

​Εδώ φτάνουμε στο «προοίμιο» του τέλους. Ο Εθνικός Στρατός εξαπολύει την επιχείρηση «Κορωνίς». Για 70 μέρες, ο Γράμμος γίνεται κόλαση.

​Ο Δημοκρατικός Στρατός κάνει τον περίφημο «Μεγάλο Ελιγμό»: Ενώ φαίνεται κυκλωμένος, σπάει τις γραμμές τη νύχτα και περνάει στο Βίτσι.

​Το Βίτσι έγινε το «κάστρο» της Αριστεράς το 1948-1949. Εκεί οχυρώθηκαν, εκεί έφτιαξαν νοσοκομεία, σχολές αξιωματικών και πολυβολεία μέσα στα βράχια.

​Το Βίτσι και ο Γράμμος είναι η τελική πράξη του 1949. Εκεί θα παιχτεί το τελευταίο χαρτί, όταν οι Αμερικανοί θα φέρουν τις βόμβες Ναπάλμ.

Ενώ ο Τρούμαν έστελνε όπλα, ο Στάλιν είχε ήδη «διαγράψει» την Ελλάδα. Το τελειωτικό χτύπημα ήρθε από τη Γιουγκοσλαβία. Ο Τίτο, μετά τη ρήξη του με τον Στάλιν, έκλεισε τα σύνορα τον Ιούλιο του '49. Οι αντάρτες στο Βίτσι βρέθηκαν ξαφνικά χωρίς δρόμο υποχώρησης, χωρίς εφόδια και χωρίς «πίσω πόρτα».

Στο Βίτσι χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά σε τέτοια έκταση οι βόμβες Ναπάλμ, που έστειλαν οι Αμερικανοί. Τα αεροπλάνα Helldiver μετέτρεψαν τις κορυφές σε ηφαίστεια. Το μπετόν των οχυρών του ΔΣΕ έλιωνε.

​Μαρτυρία μαχητή του Δημοκρατικού Στρατού από το Βίτσι:

​«Δεν ήταν πόλεμος πια, ήταν η κόλαση του Δάντη. Βλέπαμε τα αεροπλάνα να ρίχνουν εκείνα τα βαρέλια και το βουνό να αρπάζει φωτιά που δεν έσβηνε με τίποτα. Άνθρωποι καίγονταν ζωντανοί μέσα στα πολυβολεία. Εκεί κατάλαβα ότι όσο δίκιο και να πίστευες πως είχες, απέναντι στη φωτιά του Τρούμαν δεν είχες ελπίδα.»

Ο Εθνικός Στρατός, υπό την καθοδήγηση των Αμερικανών και του Στρατηγού Παπάγου, εξαπέλυσε μια σαρωτική επίθεση. Το Βίτσι έπεσε μέσα σε έξι μέρες. Η άμυνα κατέρρευσε και οι εναπομείναντες μαχητές άρχισαν μια απελπισμένη υποχώρηση προς τον Γράμμο και από εκεί προς την Αλβανία.

(Επιχείρηση «Πυρσός» 10-16 Αυγούστου 1949)

Μαρτυρία αξιωματικού του Εθνικού Στρατού που πάτησε την κορυφή:

​«Όταν φτάσαμε πάνω, η μυρωδιά ήταν ανυπόφορη. Καμένη γη, καμένες σάρκες και σίδερα. Βρήκαμε εγκαταλελειμμένα πολυβολεία και νεκρούς που κρατούσαν ακόμα τα όπλα τους. Δεν πανηγυρίζαμε όπως στο '40. Ήταν μια βαριά σιωπή. Κοιτάζαμε προς τα σύνορα και ξέραμε ότι αυτοί που έφευγαν ήταν αδέρφια μας, κι ας τους λέγαμε εχθρούς. Ο πόλεμος τελείωνε, αλλά η Ελλάδα ήταν μια στάχτη.»

Μαρτυρία αντάρτισσας που πέρασε τα σύνορα:

​«Κοιτάξαμε πίσω για τελευταία φορά από τις κορυφές του Βίτσι. Το βουνό κάπνιζε. Αφήναμε πίσω μας νεκρούς, σπίτια, τη ζωή μας όλη. Μας στοίβαξαν σε φορτηγά στην Αλβανία. Κάποιος δίπλα μου έκλαιγε σιωπηλά. Τον ρώτησα γιατί, και μου είπε: "Γιατί κερδίσαμε τον Χίτλερ για να μας νικήσει ο γείτονάς μας".»

​Περίπου 60.000 με 100.000 άνθρωποι πέρασαν τα σύνορα μετά την πτώση του Βίτσι και του Γράμμου. Βρέθηκαν στην Τασκένδη (Ουζμπεκιστάν), την Πολωνία, την Ουγγαρία και τη Ρουμανία.

Η Μαρτυρία της Τασκένδης:

​«Μας έβαλαν σε τρένα που έκαναν βδομάδες να φτάσουν. Όταν βγήκαμε, ήμασταν στο πουθενά. Μας έδωσαν δουλειά σε εργοστάσια. Ζούσαμε με την ελπίδα ότι "του χρόνου θα γυρίσουμε". Αυτό το "του χρόνου" κράτησε 30 χρόνια. Τα παιδιά μας μεγάλωσαν μιλώντας ρωσικά, μαθαίνοντας για μια πατρίδα που την έβλεπαν μόνο σε ξεθωριασμένες φωτογραφίες. Ήμασταν οι "ξένοι" εκεί και οι "προδότες" εδώ.»

Το κράτος των εθνικοφρόνων έχτισε μια κοινωνία δύο ταχυτήτων.

​Τα Πιστοποιητικά Κοινωνικών Φρονημάτων: Αν ο πατέρας σου ή ο θείος σου ήταν στο βουνό, δεν μπορούσες να γίνεις ούτε κλητήρας. Ήσουν πολίτης β' κατηγορίας.

​Η Μακρόνησος και η Γυάρος: Χιλιάδες παρέμειναν στις φυλακές για χρόνια μετά τη λήξη του πολέμου.

​Μαρτυρία γιου «ηττημένου» στην Αθήνα του '50:

​«Στο σχολείο, ο δάσκαλος με κοίταζε περίεργα όταν λέγαμε για το '40. Ήξερε ότι ο πατέρας μου ήταν στην εξορία. Με φώναζαν "βουλγαρόσπορο". Έπρεπε να είσαι διπλάσια καλός από τους άλλους για να επιβιώσεις, και πάλι, η πόρτα ήταν κλειστή. Μεγαλώσαμε με το φόβο μη μας ακούσουν οι γείτονες να σιγοτραγουδάμε αντάρτικα. Η σιωπή ήταν ο μόνος τρόπος να μην πας φυλακή.»

​Η γενιά που μεγάλωσε στις Παιδοπόλεις της Φρειδερίκης και η γενιά που μεγάλωσε στους παιδικούς σταθμούς της Λαϊκής Δημοκρατίας (Ανατολικό Μπλοκ)

Όταν τελικά επετράπη ο επαναπατρισμός (κυρίως μετά το 1974 και το 1982), πολλοί γύρισαν σε μια Ελλάδα που δεν αναγνώριζαν. Τα χωριά τους ήταν ερείπια και οι συγχωριανοί τους τούς αντιμετώπιζαν σαν φαντάσματα.

​Η Μαρτυρία της Επιστροφής (1982):

​«Πάτησα το χώμα του χωριού μου μετά από 33 χρόνια. Έκλαψα, φίλησα την πέτρα. Αλλά το βλέμμα των ανθρώπων ήταν ακόμα "άγριο", όπως τότε που λέγαμε. Μου έδωσαν το σπίτι μου πίσω, αλλά δεν μου έδωσαν τα χρόνια μου. Αυτά έμειναν στις στέπες.»

Στις σοσιαλιστικές χώρες, οι Έλληνες πρόσφυγες έπρεπε να γίνουν υποδειγματικοί εργάτες. Όμως η ψυχή τους παρέμενε στην Ελλάδα.

​Μαρτυρία αντάρτισσας στην Τασκένδη:

​«Όταν φτάσαμε στο Ουζμπεκιστάν, μας έβαλαν σε θαλάμους. Μας έδωσαν ρούχα και δουλειά. Αλλά το βράδυ, όταν έσβηναν τα φώτα, άκουγες από κάθε γωνιά ένα σιγανό κλάμα. Μια γυναίκα δίπλα μου ψιθύριζε τα ονόματα των βουνών: "Γράμμος, Βίτσι, Σμόλικας". Σαν προσευχή. Μαθαίναμε τη γλώσσα τους, αλλά στα όνειρά μας μιλούσαμε ελληνικά. Το πιο σκληρό ήταν όταν τα παιδιά μας, που γεννήθηκαν εκεί, μας ρωτούσαν: "Μαμά, τι γεύση έχει το σύκο;". Και εμείς δεν είχαμε σύκο να τους δώσουμε, μόνο την περιγραφή της γεύσης του.»

Για όσους έμειναν πίσω και κρίθηκαν «επικίνδυνοι», η Μακρόνησος ήταν ο τόπος του μαρτυρίου.

​Μαρτυρία διανοούμενου εξόριστου:

​«Στη Μακρόνησο δεν ήθελαν να σε σκοτώσουν. Ήθελαν να σε εξευτελίσουν. Να υπογράψεις τη "δήλωση" ότι αποκηρύσσεις τις ιδέες σου, τον εαυτό σου, τους φίλους σου. Θυμάμαι έναν γέρο δάσκαλο που τον χτυπούσαν μέρες. Του έλεγαν "υπόγραψε να πας στο σπίτι σου". Κι αυτός απαντούσε: "Αν υπογράψω, ποιο σπίτι θα με δεχτεί; Θα με φτύνουν οι τοίχοι". Εκείνη η γενιά προτίμησε τις πέτρες και τον ήλιο από την προδοσία της συνείδησής της.»

Ο Εμφύλιος δημιούργησε οικογένειες που ένα κομμάτι τους ήταν στη Μόσχα και το άλλο στην Αθήνα.

​Μαρτυρία άνδρα που μεγάλωσε σε Παιδόπολη (Ελλάδα):

​«Μεγάλωσα πιστεύοντας ότι ο πατέρας μου ήταν ένας "συμμορίτης" που ήθελε να κάψει τη χώρα. Στην Παιδόπολη μας μάθαιναν να αγαπάμε τον Βασιλιά και να μισούμε τους "κόκκινους". Μετά από 30 χρόνια, έλαβα ένα γράμμα από τη Βουλγαρία. Ήταν ο αδερφός μου. Μου έγραφε στα ελληνικά, με πολλά λάθη, ότι ο πατέρας μας πέθανε με το όνομά μου στα χείλη. Είχαμε γίνει δύο ξένοι με το ίδιο αίμα. Αυτός μεγάλωσε με τον Στάλιν, εγώ με τη Φρειδερίκη. Η Ελλάδα μας είχε χωρίσει πριν καν μάθουμε να περπατάμε.»

Όταν άνοιξαν τα σύνορα τη δεκαετία του '80, η επιστροφή δεν ήταν το παραμύθι που περίμεναν.

​Μαρτυρία ηλικιωμένου πρόσφυγα που επέστρεψε το 1983:

​«Κατέβηκα από το αεροπλάνο και φίλησα το τσιμέντο. Πήγα στο χωριό μου. Το σπίτι μου δεν είχε σκεπή, είχαν φυτρώσει δέντρα μέσα στο σαλόνι. Οι συγχωριανοί μου με κοίταζαν σαν να έβλεπαν φάντασμα. Κάποιοι φοβήθηκαν μην τους ζητήσω τα χωράφια που είχαν πάρει. Ένιωσα μια απέραντη μοναξιά. Στην Τασκένδη ήμουν "ο Έλληνας". Στην Ελλάδα ήμουν "ο Ρώσος". Κατάλαβα τότε ότι η πατρίδα μου είχε χαθεί κάπου ανάμεσα στο 1949 και το σήμερα.»

Μαρτυρία τροφίμου Παιδόπολης:

«Μας έντυναν ομοιόμορφα, μας τάιζαν καλά —πράγμα σπάνιο για τότε— αλλά μας μάθαιναν να υμνούμε τη Βασίλισσα και να φοβόμαστε το "κόκκινο τέρας". Η Φρειδερίκη ερχόταν συχνά, μας χάιδευε τα κεφάλια για τις φωτογραφίες, αλλά στα μάτια της έβλεπες ότι δεν έβλεπε παιδιά, έβλεπε μελλοντικούς στρατιώτες του θρόνου.»

Μαρτυρία από την επίσκεψή της Φρειδερικης το στη Μακρόνησο:

​«Ήρθε με το λευκό της φόρεμα πάνω στο νησί του μαρτυρίου. Μας κοίταζε σαν να ήμασταν άγρια θηρία που έπρεπε να εξημερωθούν. Είπε πως "ο Βασιλιάς σας συγχωρεί αν γίνετε καλοί Έλληνες". Για εμάς που τρώγαμε το ξύλο της χρονιάς μας, εκείνη η "συγχώρεση" έσταζε δηλητήριο.»

Η κύρια φοβία της δεξιάς ήταν ότι τα παιδιά αυτά, μεγαλώνοντας σε χώρες όπως η Βουλγαρία, η Ρουμανία ή η ΕΣΣΔ, θα έχαναν την ελληνική τους συνείδηση και τη θρησκεία τους. Πίστευαν ότι ο σκοπός του ΚΚΕ ήταν να δημιουργήσει έναν στρατό «απάτριδων» που θα επέστρεφε κάποτε για να καταλάβει την Ελλάδα.

​Μαρτυρία αξιωματικού της Χωροφυλακής

«Δεν παίρνουν απλώς παιδιά, παίρνουν το μέλλον της Ελλάδας. Τα πάνε στα παραπετάσματα για να τους πλύνουν το μυαλό, να ξεχάσουν τον Χριστό και την Πατρίδα. Είναι η πιο ύπουλη μορφή πολέμου. Θέλουν να μας αφήσουν μια χώρα γερόντων, ενώ τα παιδιά μας θα μαθαίνουν να μας μισούν σε ξένες γλώσσες.»

 Η Επίσημη Κρατική Μαρτυρία και το "Παιδοφύλαγμα.

Η δεξιά παρουσίασε αυτή την κίνηση ως «Παιδοφύλαγμα». Υποστήριξαν ότι έπρεπε να μαζέψουν τα παιδιά από τα χωριά της πρώτης γραμμής πριν τα προλάβουν οι αντάρτες.

​Μαρτυρία εθελόντριας στις Παιδοπόλεις:

​«Βλέπαμε τη Βασίλισσα να αγκαλιάζει αυτά τα ρακένδυτα πλάσματα που σώσαμε από τα νύχια των συμμοριτών. Για εμάς, η Παιδόπολη ήταν το καταφύγιο της ελευθερίας. Τους δίναμε καθαρά ρούχα, γάλα και ελληνική παιδεία. Ήταν ένας αγώνας δρόμου: ποιος θα προλάβει να σώσει την ψυχή του παιδιού.»

​Η κυβέρνηση της Αθήνας χρησιμοποίησε το θέμα των παιδιών για να κερδίσει τη διεθνή συμπάθεια. Παρουσίασαν τον Δημοκρατικό Στρατό ως μια δύναμη που διαλύει την ελληνική οικογένεια, κάτι που συγκίνησε ιδιαίτερα την αμερικανική κοινή γνώμη και βοήθησε στη δικαιολόγηση της βοήθειας του Τρούμαν.

​Απόσπασμα από εφημερίδα της εποχής (Εθνικόφρων τύπος):

​«Η σύγχρονη Σφίγγα του κομμουνισμού καταβροχθίζει τα τέκνα της Ελλάδος. Η ανθρωπότης ολόκληρος συγκλονίζεται από το νέον παιδομάζωμα. Οι μάνες της Μακεδονίας θρηνούν, καθώς τα σπλάχνα τους οδηγούνται εις τα σκότη της στέπας. Ο αγών μας είναι αγών ιερός διά την σωτηρίαν της ελληνικής οικογενείας.»

​Η ελληνική κυβέρνηση κατέθεσε επίσημο υπόμνημα στα Ηνωμένα Έθνη, χαρακτηρίζοντας την απομάκρυνση των παιδιών ως «Γενοκτονία».

​Απόσπασμα από την κυβερνητική αναφορά:

​«Οι κομμουνιστοσυμμορίται αποσπούν βιαίως τα τέκνα από τας αγκάλας των μητέρων των. Σκοπός των δεν είναι η σωτηρία των νηπίων, αλλά η δημιουργία μιας στρατιάς γενιτσάρων, στερημένων εθνικής συνειδήσεως, οι οποίοι εις το μέλλον θα χρησιμοποιηθούν ως όργανα διά την κατάλυσιν της ελευθερίας της Ελλάδος. Πρόκειται περί εγκλήματος κατά της ανθρωπότητος.»

​Οι κρατικοί υπάλληλοι που έμπαιναν στα χωριά μετά τις μάχες κατέγραφαν τις μαρτυρίες των γονιών που έμεναν πίσω. Αυτές οι καταθέσεις χρησιμοποιήθηκαν ως η «φωνή του κράτους».

​Μαρτυρία κρατικού απεσταλμένου σε χωριό της Καστοριάς:

​«Βρήκαμε μάνες που είχαν χαράξει τα πρόσωπά τους από την απόγνωση. Μας έλεγαν πως οι αντάρτες πήραν τα παιδιά τους με τη βία, υποσχόμενοι φαγητό και ασφάλεια, αλλά χωρίς να δώσουν δικαίωμα άρνησης. Το κράτος οφείλει να δράσει αμέσως. Αν δεν μαζέψουμε εμείς τα υπόλοιπα παιδιά στις Παιδοπόλεις, η Μακεδονία θα μείνει χωρίς ελληνική λαλιά.»

Απόσπασμα λόγου του Βασιλιά Παύλου:

​«Το παιδί είναι ο ιερός ναός της φυλής μας. Εκείνοι που το αρπάζουν για να το παραδώσουν εις τον αθεϊσμόν και τον εκσλαβισμόν, θέτουν εαυτούς εκτός του ελληνικού έθνους. Η απάντησίς μας είναι η στοργή και η περίθαλψις εις τας Παιδοπόλεις της Βασιλίσσης. Εκεί, τα ελληνόπουλα θα παραμείνουν Έλληνες.»

Απόσπασμα από την έκθεση της Επιτροπής του ΟΗΕ (UNSCOB) (1948):

​«Παρατηρήσαμε ότι σε ορισμένες περιπτώσεις η μεταφορά των παιδιών έγινε με τη συγκατάθεση των γονέων, αλλά σε πολλές άλλες περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκαν μέσα ψυχολογικής πίεσης και βίας. Η μεταφορά χιλιάδων παιδιών σε ξένα κράτη αποτελεί πράξη που αντιτίθεται στις αρχές του διεθνούς δικαίου.»

Μετά τη σιγή των όπλων τον Αύγουστο του 1949, η Ελλάδα βυθίστηκε σε μια μακρά και επώδυνη περίοδο «κοινωνικού παγετού», όπου η λήξη των εχθροπραξιών δεν έφερε τη συμφιλίωση, αλλά την εδραίωση ενός κράτους που χώριζε τους πολίτες σε εθνικόφρονες και «μιάσματα».

Ενώ το Σχέδιο Μάρσαλ προσπαθούσε να αναστήσει τις υποδομές πάνω στα ερείπια, οι ηττημένοι του Εμφυλίου βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον «κοινωνικό θάνατο» των Πιστοποιητικών Κοινωνικών Φρονημάτων, τις ατέρμονες εξορίες στη Μακρόνησο, τον Άη Στρατη και τη Γυάρο, και το δράμα του ξεριζωμού για χιλιάδες πρόσφυγες στις σοσιαλιστικές χώρες που θα έβλεπαν ξανά την πατρίδα τους μετά από τρεις δεκαετίες. 

Ο Εμφύλιος δεν τελείωσε πραγματικά στον Γράμμο· επιβίωσε στις σιωπές των σπιτιών, στον φόβο του χωροφύλακα και σε ένα παρακρατικό σύστημα που γεννήθηκε μέσα στη φωτιά του 1947 και έμελλε να στοιχειώσει τη δημοκρατία μέχρι το πραξικόπημα του 1967, αφήνοντας πίσω του μια Ελλάδα που, αν και νικήτρια των όπλων, παρέμενε μια βαθιά τραυματισμένη και διχασμένη κοινωνία.

Στην περίοδο από το τέλος του Εμφυλίου (1949) μέχρι την άνοδο του Γεωργίου Παπανδρέου στη δεκαετία του '60, η πολιτική ζωή της Ελλάδας κυριαρχήθηκε από τρεις κεντρικούς πόλους:

​Οι Κυβερνήσεις του Κέντρου (1950–1952)

​Αμέσως μετά τον πόλεμο, η χώρα δοκίμασε "κεντρώες" λύσεις, προσπαθώντας να μαλακώσει το κλίμα του μίσους.

​Νικόλαος Πλαστήρας & Σοφοκλής Βενιζέλος: Ο Πλαστήρας, ως αρχηγός της ΕΠΕΚ, προσπάθησε να εφαρμόσει «μέτρα λήθης» (συγχώρεσης), αλλά βρήκε τεράστια αντίσταση από το Παλάτι και τον στρατό. Ήταν η εποχή που η Ελλάδα έγινε μέλος του ΝΑΤΟ (1952).

​Ο Συναγερμός του Αλέξανδρου Παπάγου (1952–1955)

​Μετά το χάος των αλλεπάλληλων κυβερνήσεων, οι Αμερικανοί πίεσαν για μια «ισχυρή λύση».

​Αλέξανδρος Παπάγος: Ο στρατάρχης της νίκης του Γράμμου μπήκε στην πολιτική και σάρωσε τις εκλογές. Επέβαλε απόλυτη πειθαρχία, έφερε τη δραχμή στα ίσια της (υποτίμηση Μαρκεζίνη) και ξεκίνησε τη μεγάλη ανοικοδόμηση. Πέθανε όμως το 1955, ενώ ήταν ακόμα στην εξουσία.

Η Οκταετία του Κωνσταντίνου Καραμανλή (1955–1963)

​Μετά τον θάνατο του Παπάγου, ο βασιλιάς Παύλος έκανε την έκπληξη και έχρισε πρωθυπουργό έναν νεαρό υπουργό Δημοσίων Έργων, τον Κωνσταντίνο Καραμανλή.

​Η ΕΡΕ (Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση): Ο Καραμανλής κυβέρνησε επί οκτώ χρόνια. Ήταν η εποχή των μεγάλων έργων, του τουρισμού και της σύνδεσης της Ελλάδας με την ΕΟΚ (τη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση).

​Παρά την οικονομική πρόοδο, η περίοδος αυτή σημαδεύτηκε από το «παρακράτος», τις διώξεις αριστερών και την έντονη παρέμβαση του Παλατιού, που τελικά οδήγησε στη ρήξη Καραμανλή-Βασιλιά και τη φυγή του πρώτου στο Παρίσι το 1963.

.

Οι Νεότουρκοι και το Κεμαλικο κράτος

Οι Νεότουρκοι (Jön Türkler) δεν ήταν απλώς μια πολιτική ομάδα· ήταν το «σεισμικό ρήγμα» που μετέτρεψε μια πολυεθνική αυτοκρατορία σε ένα εθνικό κράτος. Αν το Τανζιμάτ ήταν η προσπάθεια για μεταρρύθμιση «από πάνω», οι Νεότουρκοι ήταν η επανάσταση «από τα κάτω» (ή μάλλον, από τα μεσαία στρώματα του στρατού).

Η Ιδεολογική Γέννηση: «Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη»

​Στα τέλη του 19ου αιώνα, μορφωμένοι αξιωματικοί και φοιτητές της Ιατρικής Σχολής ίδρυσαν την οργάνωση «Ένωση και Πρόοδος» (İttihat ve Terakki).

​Ο εχθρός: Ο Σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β' και το δίκτυο των χαφιέδων του.

​Το όραμα: Η επαναφορά του Συντάγματος του 1876. Πίστευαν ότι αν όλοι οι υπήκοοι (Έλληνες, Αρμένιοι, Τούρκοι, Άραβες) ένιωθαν Οθωμανοί πολίτες, η αυτοκρατορία δεν θα διαλυόταν.

Η Επανάσταση του 1908

​Τον Ιούλιο του 1908, νεαροί αξιωματικοί στη Μακεδονία (με κέντρο τη Θεσσαλονίκη) επαναστάτησαν. Ο Σουλτάνος, φοβούμενος την πορεία του στρατού προς την Κωνσταντινούπολη, αναγκάστηκε να επαναφέρει το Σύνταγμα.

​Το κλίμα: Στους δρόμους της Θεσσαλονίκης και της Πόλης επικρατούσε πανδαιμόνιο. Ορθόδοξοι παπάδες αγκαλιάζονταν με ιμάμηδες, και το σύνθημα "Hürriyet, Müsavat, Uhuvvet" (Ελευθερία, Ισότητα, Αδελφοσύνη) αντηχούσε παντού.

​Η συμμετοχή των μειονοτήτων: Οι Έλληνες και οι άλλες κοινότητες στήριξαν αρχικά το κίνημα, ελπίζοντας σε πραγματική ισονομία.

Η Στροφή στον Σκληρό Εθνικισμό (1913–1918)

​Η ειδυλλιακή περίοδος κράτησε λίγο. Οι διαδοχικές ήττες στους Βαλκανικούς Πολέμους (1912-13) προκάλεσαν σοκ. Οι Νεότουρκοι ένιωσαν προδομένοι από τις χριστιανικές μειονότητες που ζητούσαν ανεξαρτησία.

​Η Τριανδρία: Μετά το πραξικόπημα του 1913, την εξουσία πήραν τρεις άνδρες: ο Εμβέρ, ο Ταλαάτ και ο Τζεμάλ Πασάς.

​Από τον Οθωμανισμό στον Παντουρκισμό: Η ιδέα της «κοινής οθωμανικής πατρίδας» πέθανε. Αντικαταστάθηκε από την ιδέα ενός αμιγώς τουρκικού κράτους.

​Οι εκκαθαρίσεις: Αυτή η ιδεολογική στροφή οδήγησε στις πιο μαύρες σελίδες: τον διωγμό των Ελλήνων της Μικράς Ασίας (ήδη από το 1914) και τη Γενοκτονία των Αρμενίων το 1915.

​Η Κληρονομιά τους

​Οι Νεότουρκοι απέτυχαν να σώσουν την Αυτοκρατορία, αλλά πέτυχαν κάτι άλλο: δημιούργησαν τη μαγιά για τη σύγχρονη Τουρκία.

​Εκκοσμίκευση: Περιόρισαν τη δύναμη των θρησκευτικών ηγετών.

​Στρατιωτική παρέμβαση: Καθιέρωσαν τον στρατό ως τον «προστάτη» της πολιτικής ζωής, μια παράδοση που κράτησε στην Τουρκία μέχρι πολύ πρόσφατα.

​Οικονομικός εθνικισμός: Προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια «τουρκική αστική τάξη», παίρνοντας τον έλεγχο της οικονομίας από τους Έλληνες και τους Εβραίους εμπόρους.

(Ο Μουσταφά Κεμάλ (Ατατούρκ) ήταν μέλος των Νεότουρκων, αλλά ήρθε σε σύγκρουση με την ηγεσία (την Τριανδρία) γιατί πίστευε ότι ο στρατός πρέπει να μείνει έξω από την καθημερινή πολιτική διαπάλη.)

Το Σύνταγμα του 1876, γνωστό και ως Kanun-i Esasi, ήταν η «λυδία λίθος» για τους Νεότουρκους. Δεν ήταν απλώς ένα νομικό κείμενο, αλλά το σύμβολο της μετάβασης από την απόλυτη μοναρχία στη συνταγματική κυριαρχία.

Οι Βασικοί Πυλώνες του Συντάγματος

​Το Σύνταγμα προσπάθησε να συγκεράσει την ισλαμική παράδοση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα (κυρίως το βελγικό και το πρωσικό σύνταγμα):

​Αδιαίρετο της Αυτοκρατορίας: Καθιέρωνε ότι η αυτοκρατορία είναι μία και αδιαίρετη, μια προσπάθεια να σταματήσουν οι αποσχίσεις στα Βαλκάνια.

​Ιδιότητα του «Οθωμανού»: Όλοι οι υπήκοοι, ανεξαρτήτως θρησκείας, ονομάζονταν πλέον «Οθωμανοί» ενώπιον του νόμου.

​Κοινοβούλιο δύο Σωμάτων:

​Γερουσία (Meclis-i Ayan): Τα μέλη διορίζονταν από τον Σουλτάνο.

​Βουλή των Αντιπροσώπων (Meclis-i Mebusan): Τα μέλη εκλέγονταν (έμμεσα) από τον λαό.

​Ατομικές Ελευθερίες: Κατοχύρωνε το απαραβίαστο της κατοικίας, την ελευθερία του τύπου και την κατάργηση των βασανιστηρίων.

Η «Παγίδα» του Άρθρου 113

​Ο Σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β' δέχτηκε να υπογράψει το Σύνταγμα μόνο αφού πρόσθεσε το διαβόητο Άρθρο 113. Αυτό έδινε στον Σουλτάνο το δικαίωμα να εξορίζει οποιονδήποτε θεωρούσε επικίνδυνο για την ασφάλεια του κράτους, χωρίς δίκη.

​Η πρώτη εφαρμογή: Ο πρώτος που «γεύτηκε» το Άρθρο 113 ήταν ο ίδιος ο εμπνευστής του Συντάγματος, ο Μιτχάτ Πασάς, τον οποίο ο Σουλτάνος εξόρισε λίγους μήνες μετά!

Η Αναστολή και η «Εμμονή» των Νεότουρκων

​Το 1878, με την πρόφαση του Ρωσοτουρκικού Πολέμου, ο Αμπντούλ Χαμίτ διέλυσε τη Βουλή και ανέστειλε το Σύνταγμα για 30 ολόκληρα χρόνια. Αυτή η περίοδος ονομάστηκε Istibdad (Δεσποτεία).

​Για τους Νεότουρκους που δρούσαν στην παρανομία, το Σύνταγμα έγινε ιερό κειμήλιο. Όταν επαναστάτησαν το 1908, το μοναδικό τους αίτημα ήταν η επαναφορά του. Πίστευαν τυφλά ότι το Σύνταγμα ήταν το «μαγικό ραβδί» που θα θεράπευε:

​Τη διαφθορά της διοίκησης.

​Την οικονομική εξάρτηση από τη Δύση.

​Τις εθνικιστικές τάσεις των Ελλήνων και των Βουλγάρων.

Η Αποτυχία στην Πράξη

​Όταν το Σύνταγμα επανήλθε το 1908, η πραγματικότητα ήταν σκληρή:

​Οι Χριστιανοί βουλευτές (συμπεριλαμβανομένων πολλών Ελλήνων) άρχισαν να συγκρούονται με τους Νεότουρκους, καθώς οι πρώτοι ήθελαν αποκέντρωση, ενώ οι Νεότουρκοι ήθελαν κεντρικό έλεγχο και εκτουρκισμό.

​Αντί για δημοκρατία, το Σύνταγμα του 1876 κατέληξε να υπηρετεί τη δικτατορία της «Τριανδρίας» των Νεότουρκων κατά τη διάρκεια του Α' Παγκοσμίου Πολέμου.

Οι Έλληνες βουλευτές στο Οθωμανικό Κοινοβούλιο (τόσο το 1877 όσο και μετά το 1908) αποτέλεσαν μια από τις πιο ενδιαφέρουσες και καλλιεργημένες ομάδες της αυτοκρατορικής πολιτικής. Δεν ήταν απλοί εκπρόσωποι· ήταν η πνευματική και οικονομική ελίτ που προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα στην πίστη στο κράτος και τα συμφέροντα του Ελληνισμού.

Η Πρώτη Βουλή (1877-1878)

​Στην πρώτη σύντομη περίοδο του Συντάγματος, οι Έλληνες βουλευτές ήταν περίπου 26 σε σύνολο 119.

​Ποιοι ήταν: Κυρίως λόγιοι, δικηγόροι και έμποροι από την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη και τα Γιάννενα.

​Η στάση τους: Ήταν ιδιαίτερα τολμηροί. Στα πρακτικά της εποχής βλέπουμε Έλληνες βουλευτές να ασκούν δριμεία κριτική στους υπουργούς του Σουλτάνου για τη διαχείριση των οικονομικών και την κακοδιοίκηση στις επαρχίες.

Η Χρυσή Εποχή μετά το 1908

​Με την επάνοδο των Νεότουρκων, οι Έλληνες βουλευτές έγιναν η "ρυθμιστική δύναμη" του Κοινοβουλίου. Στις εκλογές του 1908 εκλέχθηκαν 24 Έλληνες βουλευτές.

​Δύο προσωπικότητες του κοινοβουλίου 

​Κοσμάς Μυρτίλος Αποστολίδης: Ένας από τους πιο μαχητικούς ρήτορες.

​Παύλος Καρολίδης: Καθηγητής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο οποίος εκλέχθηκε βουλευτής Σμύρνης! Η παρουσία του ήταν συμβολική, καθώς γεφύρωνε το ελεύθερο ελληνικό κράτος με την οθωμανική πολιτική σκηνή.

Το Πολιτικό "Σκάκι" (Αποκέντρωση vs Κεντρισμός)

​Εδώ έγινε η μεγάλη ρήξη με τους Νεότουρκους:

​Οι Έλληνες (και οι Αρμένιοι): Ήθελαν διοικητική αποκέντρωση. Ζητούσαν τα σχολεία και οι κοινότητες να διοικούνται αυτόνομα, ώστε να διατηρηθεί η ελληνική γλώσσα και παιδεία.

​Οι Νεότουρκοι: Ήθελαν εκτουρκισμό. Στόχος τους ήταν η τουρκική γλώσσα να γίνει υποχρεωτική παντού, ακόμη και στα ελληνικά σχολεία, για να δημιουργηθεί μια ενιαία "εθνική" ταυτότητα.

Η "Πολιτική Λέσχη" της Κωνσταντινούπολης

​Οι Έλληνες βουλευτές ίδρυσαν την Πολιτική Λέσχη, έναν οργανισμό που συντόνιζε τη δράση τους. Εκεί σχεδίαζαν πώς θα αντιμετωπίσουν τα νομοσχέδια των Νεότουρκων που έθιγαν τα προνόμια του Πατριαρχείου.

​Το Τέλος της Ψευδαίσθησης

​Μετά το 1912 και τους Βαλκανικούς Πολέμους, η θέση των Ελλήνων βουλευτών έγινε επικίνδυνη. Οι Νεότουρκοι τους έβλεπαν πλέον ως "πέμπτη φάλαγγα" της Ελλάδας.

​Πολλοί αναγκάστηκαν να παραιτηθούν.

​Άλλοι αυτοεξορίστηκαν.

​Η φωνή τους μέσα στη Βουλή πνίγηκε από τον ανερχόμενο εθνικισμό της Τριανδρίας (Εμβέρ, Ταλαάτ, Τζεμάλ).

Η «Τριανδρία των Πασάδων» ήταν το σιδηρό χέρι που οδήγησε την Οθωμανική Αυτοκρατορία στο τέλος της. Αποτελούταν από τρεις άνδρες που προέρχονταν από το κίνημα των Νεοτούρκων και κατέλαβαν την απόλυτη εξουσία με το πραξικόπημα του 1913.

​Αυτοί οι τρεις άνδρες μετέτρεψαν το κράτος από μια προσπάθεια συνταγματικής δημοκρατίας σε μια στρατιωτική δικτατορία με έντονο εθνικιστικό πρόσημο.

Εμβέρ Πασάς (Ο Στρατιωτικός)

​Ήταν ο «ωραίος» και οραματιστής της ομάδας, αλλά και ο πιο επικίνδυνος.

​Ρόλος: Υπουργός Πολέμου.

​Ιδεολογία: Πίστευε στον Παντουρκισμό — την ένωση όλων των τουρκικών φύλων από τα Βαλκάνια μέχρι την Κεντρική Ασία.

​Το μοιραίο λάθος: Παρέσυρε την αυτοκρατορία στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας. Η μεγαλύτερη αποτυχία του ήταν η μάχη του Σαρίκαμις κατά των Ρώσων, όπου έχασε σχεδόν ολόκληρο τον στρατό του από το κρύο και την κακή στρατηγική.

Ταλαάτ Πασάς (Ο Πολιτικός Εγκέφαλος)

​Ξεκίνησε ως υπάλληλος ταχυδρομείου και εξελίχθηκε στον ισχυρότερο άνδρα της Τριανδρίας.

​Ρόλος: Υπουργός Εσωτερικών και αργότερα Μεγάλος Βεζίρης (Πρωθυπουργός).

​Η Μαύρη Σελίδα: Θεωρείται ο κύριος αρχιτέκτονας της Γενοκτονίας των Αρμενίων. Ήταν αυτός που υπέγραψε το διάταγμα για τον εκτοπισμό τους το 1915, με τη λογική ότι οι χριστιανικές μειονότητες αποτελούσαν εσωτερικό εχθρό που εμπόδιζε τη δημιουργία ενός καθαρού τουρκικού κράτους.

Τζεμάλ Πασάς (Ο Διοικητής)

​Ο λιγότερο ιδεολόγος, αλλά εξίσου σκληρός.

​Ρόλος: Υπουργός Ναυτικών και κυβερνήτης της Συρίας και της Παλαιστίνης.

​Η δράση του: Έμεινε γνωστός ως «Ο Σφαγέας» (Al-Saffah) στους Άραβες, λόγω των μαζικών απαγχονισμών Αράβων εθνικιστών στη Βηρυτό και τη Δαμασκό. Προσπάθησε, αποτυχημένα, να επιτεθεί στη Διώρυγα του Σουέζ για να διώξει τους Βρετανούς.

​Η Κατάρρευση και το Τέλος

​Με την ήττα της Αυτοκρατορίας το 1918, οι τρεις τους έγιναν οι πιο μισητοί άνθρωποι, όχι μόνο για τους εχθρούς τους, αλλά και για πολλούς Τούρκους που τους θεωρούσαν υπεύθυνους για την καταστροφή της χώρας.

​Η Φυγή: Τη νύχτα της 2ας Νοεμβρίου 1918, διέφυγαν κρυφά με γερμανικό πλοίο προς το Βερολίνο.

​Η Τιμωρία (Επιχείρηση Νέμεσις):

​Ο Ταλαάτ δολοφονήθηκε στο Βερολίνο το 1921 από τον Αρμένιο Σολομών Τεχλιριάν.

​Ο Τζεμάλ δολοφονήθηκε στην Τιφλίδα το 1922 από Αρμένιους εκδικητές.

​Ο Εμβέρ σκοτώθηκε στο Τατζικιστάν το 1922, πολεμώντας τους Μπολσεβίκους στην προσπάθειά του να ιδρύσει ένα νέο τουρκικό κράτος στην Κεντρική Ασία.

Μετά την κατάρρευση της Τριανδρίας και την ταπεινωτική ήττα στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο, η Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν μια «σκιά» του εαυτού της. Η Κωνσταντινούπολη βρισκόταν υπό συμμαχική κατοχή και ο Σουλτάνος ήταν ουσιαστικά αιχμάλωτος των Βρετανών.

​Εδώ εμφανίζεται ο Μουσταφά Κεμάλ, ένας αξιωματικός που είχε διακριθεί στην Καλλίπολη και δεν είχε ταυτιστεί με τις αποτυχίες της Τριανδρίας.

Η Αποστολή που «Γύρισε Μπούμερανγκ»

​Το 1919, ο Σουλτάνος έστειλε τον Κεμάλ στη Σαμψούντα για να καταστείλει τις τοπικές εξεγέρσεις και να αφοπλίσει τον στρατό. Αντί γι' αυτό, ο Κεμάλ χρησιμοποίησε την ιδιότητά του για να οργανώσει την Αντίσταση.

​Στις 19 Μαΐου 1919 (ημερομηνία που στην Ελλάδα τιμάται ως η Γενοκτονία των Ποντίων), ξεκινά επίσημα ο «Τουρκικός Πόλεμος της Ανεξαρτησίας».

Η Ρήξη με τον Σουλτάνο

​Ο Κεμάλ κατάλαβε ότι για να σωθεί η Τουρκία, έπρεπε να «πεθάνει» η Οθωμανική Αυτοκρατορία.

​Ίδρυσε τη Μεγάλη Εθνοσυνέλευση στην Άγκυρα (μακριά από τον έλεγχο των Συμμάχων).

​Ο Σουλτάνος τον κήρυξε προδότη και τον καταδίκασε σε θάνατο ερήμην. Πλέον υπήρχαν δύο κυβερνήσεις: η παλαιά στην Κωνσταντινούπολη (φιλοσυμμαχική) και η νέα στην Άγκυρα (εθνικιστική).

Η Σύγκρουση με την Ελλάδα (1919-1922)

​Η απόβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη λειτούργησε ως το απόλυτο «καύσιμο» για τον Κεμάλ. Χρησιμοποίησε τον φόβο του διαμελισμού της χώρας (ειδικά μετά τη Συνθήκη των Σεβρών) για να ενώσει τους Τούρκους κάτω από τη σημαία του εθνικισμού.

​Με τη νίκη του επί του ελληνικού στρατού το 1922, ο Κεμάλ έγινε ο απόλυτος κυρίαρχος.

Η Ταχύτατη Κατάργηση του Παλαιού Κόσμου

​Ο Κεμάλ δεν έχασε χρόνο. Μέσα σε λίγα χρόνια έκανε αυτό που οι Νεότουρκοι ονειρεύονταν αλλά δεν τόλμησαν:

​1922: Κατάργηση του Σουλτανάτου. Ο τελευταίος Σουλτάνος, Μεχμέτ ΣΤ', φεύγει με βρετανικό πλοίο.

​1923: Υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάνης και ανακήρυξη της Τουρκικής Δημοκρατίας.

​1924: Κατάργηση του Χαλιφάτου. Αυτό ήταν το πιο τολμηρό βήμα, καθώς έκοψε τους δεσμούς του κράτους με το Ισλάμ ως πολιτική εξουσία.

Η Μεγάλη Διαφορά: Κεμάλ vs Τριανδρία

​Ενώ η Τριανδρία ήθελε μια «Αυτοκρατορία των Τούρκων» (αχανή εδάφη στην Ασία), ο Κεμάλ ήταν ρεαλιστής. Είπε: "Δεν θέλουμε την Αραβία, δεν θέλουμε τα Βαλκάνια. Θέλουμε μια καθαρή, τουρκική Μικρά Ασία".

​Οι μεταρρυθμίσεις του που άλλαξαν τα πάντα:

​Αντικατάσταση του αραβικού αλφαβήτου με το λατινικό.

​Κατάργηση του φεσιού και επιβολή δυτικού ντυσίματος.

​Δικαίωμα ψήφου στις γυναίκες (πολύ νωρίτερα από πολλές ευρωπαϊκές χώρες).

​Πλήρης εκκοσμίκευση (Secularism).

Ο Κεμάλ πήρε την εθνικιστική ιδέα των Νεοτούρκων, την απογύμνωσε από τις αυτοκρατορικές αυταπάτες και την εφάρμοσε με απόλυτη σκληρότητα, δημιουργώντας την Τουρκία που γνωρίζουμε σήμερα.

Η ζωή των Ελλήνων, των Αρμενίων και των Εβραίων στο νέο «κοσμικό» κράτος

Η Εξαίρεση της Κωνσταντινούπολης. 

​Ενώ η Ανταλλαγή των Πληθυσμών ξερίζωσε εκατομμύρια ανθρώπους, οι Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, της Ίμβρου και της Τενέδου εξαιρέθηκαν.

​Η υπόσχεση: Το νέο τουρκικό κράτος δεσμεύτηκε διεθνώς να προστατεύει τα δικαιώματά τους (εκπαίδευση, θρησκεία, περιουσία).

​Η πραγματικότητα: Ο Κεμάλ ήθελε ένα κράτος «εθνικά ομοιογενές». Οι μειονότητες θεωρούνταν «ξένα σώματα» που έλεγχαν μεγάλο μέρος της οικονομίας, κάτι που το νέο καθεστώς δεν μπορούσε να ανεχτεί.

Η Εκστρατεία «Πολίτη, Μίλα Τουρκικά!» (Vatandaş Türkçe Konuş!)

​Στη δεκαετία του '20 και του '30, το κράτος εξαπέλυσε μια τεράστια ψυχολογική και νομική πίεση.

​Απαγορευόταν η χρήση των ελληνικών ή των αρμενικών σε δημόσιους χώρους, στα δικαστήρια και στα σχολεία.

​Όποιος μιλούσε ελληνικά στον δρόμο, κινδύνευε με πρόστιμο ή προπηλακισμό. Ήταν ο τρόπος του κεμαλικού κράτους να «σπάσει» τον πολιτισμικό δεσμό των μειονοτήτων με τη γλώσσα τους.

Ο Οικονομικός «Στραγγαλισμός»

​Ο Κεμάλ εφάρμοσε τον Κρατισμό. Στόχος ήταν να δημιουργηθεί μια «τουρκική μπουρζουαζία».

​Αποκλεισμοί: Πολλά επαγγέλματα (από δικηγόροι μέχρι... πλανόδιοι πωλητές) απαγορεύτηκαν στους μη μουσουλμάνους. Χιλιάδες Έλληνες έχασαν τη δουλειά τους μέσα σε μια νύχτα.

​Βαρλίκ Βεργκισί (Varlık Vergisi - 1942): Αν και έγινε μετά τον θάνατο του Κεμάλ, ήταν το αποκορύφωμα της ίδιας νοοτροπίας. Ένας εξοντωτικός φόρος περιουσίας που επιβλήθηκε σχεδόν αποκλειστικά σε χριστιανούς και Εβραίους. Όσοι δεν μπορούσαν να πληρώσουν, στέλνονταν σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στο Άσκαλε.

Το Πατριαρχείο σε Πολιορκία

​Από «κράτος εν κράτει» που ήταν επί Οθωμανών, το Πατριαρχείο υποβαθμίστηκε σε ένα απλό θρησκευτικό ίδρυμα για τους λίγους εναπομείναντες Ρωμιούς.

​Ο Κεμάλ προσπάθησε ακόμη και να ιδρύσει ένα «Τουρκορθόδοξο Πατριαρχείο» (υπό τον Παπα-Ευθύμ) για να διασπάσει τους Έλληνες, αλλά η προσπάθεια απέτυχε καθώς δεν βρήκε υποστηρικτές.

​Η πίεση που ξεκίνησε από τους Νεότουρκους και τελειοποιήθηκε από το κεμαλικό κράτος οδήγησε νομοτελειακά στα Σεπτεμβριανά του 1955 (το μεγάλο πογκρόμ κατά των Ελλήνων) και στις απελάσεις του 1964.

Η στάση της Τουρκίας στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ήταν ένα αριστούργημα διπλωματικής ισορροπίας, την οποία οι ιστορικοί ονομάζουν συχνά «ενεργό ουδετερότητα».

​Ο διάδοχος του Ατατούρκ, Ισμέτ Ινονού, έχοντας ζήσει τη φρίκη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου και την κατάρρευση της Αυτοκρατορίας, είχε έναν και μοναδικό στόχο: να κρατήσει την Τουρκία έξω από τη σύγκρουση, με κάθε κόστος.

Η «Επιτήδεια Ουδετερότητα»

​Η Τουρκία υπέγραφε σύμφωνα φιλίας και με τους δύο στρατοπέδους, παίζοντας διπλό παιχνίδι:

​Με τους Συμμάχους: Το 1939 υπέγραψε σύμφωνο αμοιβαίας βοήθειας με τη Βρετανία και τη Γαλλία.

​Με τον Άξονα: Το 1941, μόλις τέσσερις ημέρες πριν τη γερμανική εισβολή στην ΕΣΣΔ, υπέγραψε σύμφωνο φιλίας και μη επίθεσης με τη Ναζιστική Γερμανία.

Οικονομικό Παιχνίδι (Το Χρώμιο)

​Η Τουρκία ήταν ο κύριος προμηθευτής χρωμίου για τη Γερμανία, ένα μέταλλο απαραίτητο για την κατασκευή ποιοτικού ατσαλιού για τανκς και αεροπλάνα. Ταυτόχρονα, δεχόταν δάνεια και στρατιωτικό εξοπλισμό από τους Βρετανούς για να μην... «παρασυρθεί» προς τον Χίτλερ.

Η Πίεση των Συμμάχων

​Στη Διάσκεψη του Καΐρου (1943), ο Τσώρτσιλ και ο Ρούσβελτ πίεσαν αφόρητα τον Ινονού να μπει στον πόλεμο. Ο Ινονού συμφώνησε «θεωρητικά», αλλά έθετε συνεχώς όρους για τεράστιες ποσότητες στρατιωτικού υλικού που ήξερε ότι οι Σύμμαχοι δεν μπορούσαν να στείλουν άμεσα. Έτσι, κέρδιζε χρόνο.

Η Συμβολική Κήρυξη Πολέμου (Φεβρουάριος 1945)

​Όταν ήταν πλέον σαφές ότι η Γερμανία είχε χάσει, η Τουρκία έκανε την κίνηση ματ:

​Τον Φεβρουάριο του 1945, κήρυξε τον πόλεμο στη Γερμανία και την Ιαπωνία.

​Ο λόγος; Ήταν καθαρά τυπικός. Η συμμετοχή στον πόλεμο ήταν προϋπόθεση για να γίνει μια χώρα ιδρυτικό μέλος του ΟΗΕ και να καθίσει στο τραπέζι των νικητών, προστατευμένη από τις βλέψεις της Σοβιετικής Ένωσης.

​Το Εσωτερικό Μέτωπο: Ο Φόρος Περιουσίας (Varlık Vergisi)

​Ενώ εξωτερικά η Τουρκία ήταν ουδέτερη, εσωτερικά η κυβέρνηση χρησιμοποίησε την πολεμική συγκυρία για να ολοκληρώσει το έργο των Νεοτούρκων και του Κεμάλ: τον οικονομικό αφανισμό των μειονοτήτων.

​Το 1942 επιβλήθηκε ο Varlık Vergisi.

​Οι Μουσουλμάνοι πλήρωναν περίπου το 5% της περιουσίας τους, ενώ οι Έλληνες, οι Αρμένιοι και οι Εβραίοι καλούνταν να πληρώσουν έως και το 150-200% της περιουσίας τους. 

​Ήταν η χαριστική βολή για την οικονομική κυριαρχία των Ρωμιών στην Κωνσταντινούπολη.

Η διορία και οι κατασχέσεις

​Οι φορολογούμενοι έπρεπε να πληρώσουν το ποσό σε μετρητά μέσα σε 15 ημέρες.

​Δεν υπήρχε δικαίωμα έφεσης ή προσφυγής στη δικαιοσύνη.

​Οι άνθρωποι αναγκάζονταν να πουλήσουν τα σπίτια τους, τα έπιπλά τους, ακόμα και τα ρούχα τους σε εξευτελιστικές τιμές για να μαζέψουν τα χρήματα.

​Τα ακίνητα αυτά αγοράζονταν συνήθως από Μουσουλμάνους, με αποτέλεσμα τη βίαιη μεταφορά πλούτου από τις μειονότητες στο τουρκικό κράτος και τη νέα τουρκική αστική τάξη.

Το Στρατόπεδο του Άσκαλε (Aşkale)

​Όσοι δεν κατάφεραν να συγκεντρώσουν το ποσό, αντιμετώπισαν μια πρωτοφανή τιμωρία για «δημοκρατικό» κράτος.

​Στάλθηκαν στο Άσκαλε, μια ορεινή περιοχή κοντά στο Ερζερούμ με πολικό ψύχος.

​Εκεί, ηλικιωμένοι έμποροι και επιστήμονες αναγκάζονταν να σπάνε πέτρες και να καθαρίζουν χιόνια από τους δρόμους για να «ξεχρεώσουν» το κράτος.

​Πολλοί πέθαναν εκεί από τις κακουχίες και το κρύο.

​Η επίσημη δικαιολογία ήταν η αντιμετώπιση του πληθωρισμού λόγω του πολέμου. Η πραγματική αιτία, όμως, όπως παραδέχτηκε αργότερα ο τότε Πρωθυπουργός Σουκρού Σαράτσογλου, ήταν:

​"Να εξαλείψουμε τους ξένους που κυριαρχούν στην αγορά μας και να παραδώσουμε την τουρκική αγορά στους Τούρκους."

​Ήταν, δηλαδή, η ολοκλήρωση του οράματος των Νεοτούρκων για μια «Εθνική Οικονομία» (Milli İktisat), απαλλαγμένη από το ελληνικό και αρμενικό στοιχείο.

Τα Σεπτεμβριανά του 1955 δεν ήταν ένα τυχαίο ξέσπασμα του όχλου. Ήταν μια καλά οργανωμένη επιχείρηση του παρακράτους (το λεγόμενο "Γραφείο Ειδικού Πολέμου"), που πάτησε πάνω στην οικονομική εξασθένηση που είχε προκαλέσει ο φόρος Varlık Vergisi, για να δώσει το οριστικό πλήγμα.

Η Αφορμή: Η Προβοκάτσια στη Θεσσαλονίκη

​Στις 6 Σεπτεμβρίου 1955, κυκλοφόρησε στην Κωνσταντινούπολη μια έκτακτη έκδοση της εφημερίδας İstanbul Ekspres με τον τίτλο: «Βόμβα στο σπίτι του Ατατούρκ στη Θεσσαλονίκη».

​Η αλήθεια: Η βόμβα είχε τοποθετηθεί από έναν Τούρκο φοιτητή (κλητήρα του προξενείου), μετά από εντολή των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών.

​Ο στόχος: Να φανατιστεί ο κόσμος, χρησιμοποιώντας το Κυπριακό ζήτημα που τότε βρισκόταν σε έξαρση.

Η Νύχτα των Κρυστάλλων της Πόλης

​Μέσα σε λίγες ώρες, φορτηγά μετέφεραν χιλιάδες άτομα από τα προάστια και την Ανατολία στο κέντρο της Πόλης (Πέρα, Ταταύλα, Νεοχώρι). Ο όχλος ήταν οργανωμένος σε ομάδες με λοστούς, μπιτόνια βενζίνης και καταλόγους με διευθύνσεις Ελλήνων.

​Η λεηλασία: Πάνω από 4.000 ελληνικά καταστήματα λεηλατήθηκαν. Οι δρόμοι του Πέρα γέμισαν από τόπια υφάσματα, έπιπλα και σπασμένες βιτρίνες.

​Η ιεροσυλία: Επιτέθηκαν σε 73 εκκλησίες. Έκαψαν εικόνες, βεβήλωσαν τάφους (συμπεριλαμβανομένων των Πατριαρχών) και κατέστρεψαν μοναστήρια.

​Η βία: Σκοτώθηκαν τουλάχιστον 15 άτομα (μεταξύ των οποίων και ιερείς), ενώ σημειώθηκαν εκατοντάδες βιασμοί και ξυλοδαρμοί.

Η Στάση της Αστυνομίας

​Η αστυνομία και ο στρατός έλαβαν εντολή να μην παρεμβαίνουν. Παρακολουθούσαν αμέτοχοι τις καταστροφές, λέγοντας στους Έλληνες: «Σήμερα είμαστε όχλος, αύριο θα είμαστε αστυνομία». Η τάξη αποκαταστάθηκε μόνο όταν η καταστροφή είχε ολοκληρωθεί.

Οι Συνέπειες: Ο Ξεριζωμός

​Αν και η Τουρκία προσπάθησε αργότερα να το παρουσιάσει ως "αυθόρμητη διαμαρτυρία", το μήνυμα ελήφθη: Οι Έλληνες δεν ήταν πλέον επιθυμητοί.

​Οι περιουσίες που είχαν απομείνει μετά τον φόρο του 1942, τώρα έγιναν συντρίμμια.

​Ξεκίνησε το μεγάλο κύμα φυγής προς την Ελλάδα. Ο Ελληνισμός της Πόλης από 100.000 άτομα το 1955, συρρικνώθηκε δραματικά, φτάνοντας σήμερα να αριθμεί μόλις 2.000–3.000 άτομα.

Στις αρχές της δεκαετίας του '50, Ελλάδα και Τουρκία μπήκαν μαζί στο ΝΑΤΟ. Η Ουάσιγκτον πίεζε για «ενότητα στη νοτιοανατολική πτέρυγα».

​Η αντίδραση στα Σεπτεμβριανά: Η κυβέρνηση του Αλέξανδρου Παπάγου (και στη συνέχεια του Κωνσταντίνου Καραμανλή) βρέθηκε σε τραγικό δίλημμα.

​Διπλωματική αποτυχία: Η Ελλάδα διαμαρτυρήθηκε έντονα στον ΟΗΕ και στο ΝΑΤΟ, αλλά οι Σύμμαχοι (ιδιαίτερα οι ΗΠΑ και η Βρετανία) τήρησαν στάση «ίσων αποστάσεων», ζητώντας και από τις δύο πλευρές να τα βρουν, παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα ήταν το θύμα.

​Εσωτερική πίεση: Ο ελληνικός λαός απαιτούσε σκληρή απάντηση, αλλά η κυβέρνηση φοβόταν ότι ένας πόλεμος θα οδηγούσε στην απώλεια και της Κύπρου και του Πατριαρχείου.

Οι Απελάσεις του 1964: Το «Τελικό Χτύπημα»

​Όταν η Τουρκία κατήγγειλε μονομερώς τη Σύμβαση Εγκατάστασης το 1964 και άρχισε να απελαύνει μαζικά τους Έλληνες υπηκόους (δίνοντάς τους μόνο 20 δολάρια και μια βαλίτσα):

​Η Ελλάδα: Δέχτηκε τους χιλιάδες πρόσφυγες της Πόλης, αλλά η διπλωματική της ισχύς ήταν περιορισμένη λόγω της κρίσης στην Κύπρο.

​Η στρατηγική: Η Αθήνα επέλεξε να μην προχωρήσει σε αντίποινα κατά των Μουσουλμάνων της Θράκης, θέλοντας να δείξει ότι σέβεται τη Συνθήκη της Λωζάνης, σε αντίθεση με την Άγκυρα.

Η Καταγγελία της Σύμβασης (16 Μαρτίου 1964)

​Η τουρκική κυβέρνηση του Ισμέτ Ινονού ανακοίνωσε μονομερώς την καταγγελία της «Ελληνοτουρκικής Σύμβασης Εγκαταστάσεως, Εμπορίου και Ναυτιλίας του 1930».

​Αυτή η σύμβαση (που είχαν υπογράψει ο Βενιζέλος και ο Κεμάλ) επέτρεπε στους Έλληνες υπηκόους (τους λεγόμενους Εταμπλί) να ζουν και να εργάζονται στην Τουρκία.

​Με την ακύρωσή της, η Τουρκία δήλωσε ότι οι Έλληνες αυτοί ήταν πλέον «ανεπιθύμητοι αλλοδαποί» και έπρεπε να εγκαταλείψουν τη χώρα.

Η Δικαιολογία: «Εθνική Ασφάλεια»

​Η επίσημη διατύπωση που χρησιμοποιήθηκε για να δικαιολογήσει το μέτρο ήταν ότι οι Έλληνες της Πόλης ασκούσαν «επιβλαβείς δραστηριότητες κατά της τουρκικής ασφάλειας» και ότι η παρουσία τους αποτελούσε κίνδυνο για τη δημόσια τάξη, λόγω της έντασης στην Κύπρο (Ματωμένα Χριστούγεννα του '63) 

Η Ταπεινωτική Διατύπωση της Απέλασης

​Στους Έλληνες που καλούνταν στο αστυνομικό τμήμα της 4ης Διεύθυνσης (στο γνωστό «Σανσάρ Χαν»), δινόταν να υπογράψουν μια δήλωση που έλεγε:

​«Φεύγω οικειοθελώς από την Τουρκία και παραδέχομαι ότι έκανα παράνομες ενέργειες κατά του τουρκικού κράτους».

​Αν δεν υπέγραφαν, τους απειλούσαν με φυλάκιση ή χειρότερες κακουχίες.

Οι Όροι της Αναχώρησης: «20 Δολάρια και 20 Κιλά»

​Η διατύπωση των περιορισμών για την αναχώρηση ήταν το ίδιο σκληρή. Επιτρεπόταν στους απελαθέντες να πάρουν μαζί τους:

​Μόνο 20 δολάρια (ή 200 τουρκικές λίρες τότε).

​Μόνο 20 κιλά προσωπικών ειδών (μία βαλίτσα).

​Όλα τα υπόλοιπα περιουσιακά τους στοιχεία, σπίτια, επιχειρήσεις και τραπεζικοί λογαριασμοί δεσμεύτηκαν από το τουρκικό κράτος (με τα «μυστικά διατάγματα» του 1964) και δεν τους αποδόθηκαν ποτέ.

​Το Αποτέλεσμα

​Ήταν ένας «λευκός θάνατος». Μέσα σε λίγους μήνες, περίπου 12.000 Έλληνες υπήκοοι απελάθηκαν, αλλά εξαιτίας του γεγονότος ότι ήταν μέλη οικογενειών, τους ακολούθησαν άλλοι 30.000–40.000 Έλληνες με τουρκική υπηκοότητα.

​Ήταν η ολοκλήρωση της επιχείρησης που άνοιξαν οι Νεότουρκοι το 1908: η Μικρά Ασία και η Κωνσταντινούπολη «καθάρισαν» οριστικά από το ελληνικό στοιχείο.

Από τον Σουλτάνο στον Νόμο, Στρατός και Αστυνομία στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

​Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ο πληθυσμός χωριζόταν σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

​Askeri (Στρατιωτικοί): Η άρχουσα τάξη. Περιλάμβανε τον στρατό, τους κρατικούς υπαλλήλους και τον κλήρο. Είχαν το προνόμιο να μην πληρώνουν φόρους.

Η λέξη Askeri προέρχεται από το αραβικό asker (στρατιώτης), αλλά στην πράξη περιέγραφε όποιον κατείχε berat (σουλτανικό διάταγμα διορισμού). Αυτό το προνόμιο της φοροαπαλλαγής δεν ήταν απλώς οικονομικό, αλλά ένα σύμβολο εξουσίας που τους διαχώριζε από τους Reaya (το «κοπάδι»), οι οποίοι όφειλαν να παράγουν πλούτο.

​Reaya (Ραγιάδες): Η παραγωγική τάξη (αγρότες, έμποροι, τεχνίτες) που πλήρωνε φόρους για να συντηρεί τους Askeri.

​

Η Αστυνόμευση και η Δημόσια Τάξη

​Πριν από τις μεταρρυθμίσεις του 19ου αιώνα, δεν υπήρχε "Αστυνομία" με τη σύγχρονη έννοια. Η τήρηση της τάξης ήταν ευθύνη διαφορετικών σωμάτων ανάλογα με την περιοχή και την ώρα:

​Στην Πρωτεύουσα (Κωνσταντινούπολη):

​Ο Γενίτσαρος Αγάς: Ήταν υπεύθυνος για τη γενική ασφάλεια της πόλης.

​Bostancı (Μποσταντζήδες): Οι "κηπουροί" του παλατιού. Στην πραγματικότητα ήταν η προσωπική φρουρά του Σουλτάνου και αστυνόμευαν τις ακτές του Βοσπόρου και τα αυτοκρατορικά οικήματα.

​Asesbaşı: Ο "αρχινυχτοφύλακας". Ήταν υπεύθυνος για τις νυχτερινές περιπολίες. Αν κάποιος κυκλοφορούσε τη νύχτα χωρίς φανάρι, συλλαμβανόταν αμέσως.

​Στην Επαρχία:

​Subaşı: Αξιωματούχοι που υπάγονταν στους Σπαχήδες (ιππικό) και ήταν υπεύθυνοι για την τάξη στις πόλεις και τα χωριά της περιφέρειας.

​Derbentler (Δερβεναγάδες): Ειδικά σώματα (συχνά αποτελούμενα από εντόπιους, ακόμα και χριστιανούς) που φύλαγαν τα περάσματα, τις γέφυρες και τους στρατηγικούς δρόμους από ληστές.

"Bashi-bazouks" (Βασιβουζούκοι): Ήταν άτακτα στρατιωτικά σώματα (εθελοντές χωρίς μισθό, που ζούσαν από τα λάφυρα). ​Χρησιμοποιήθηκαν συχνά για την καταστολή εξεγέρσεων (π.χ. στη Βουλγαρία το 1876). Λόγω της έλλειψης πειθαρχίας, διέπρατταν αγριότητες που εξέθεταν την Αυτοκρατορία διεθνώς και πίεζαν για περισσότερες μεταρρυθμίσεις

Το Ιδιότυπο Σύστημα της Υπαίθρου: Αρματολοί και Κλέφτες

​Στις ορεινές και δυσπρόσιτες περιοχές (κυρίως στην Ελλάδα και τα Βαλκάνια), η κεντρική διοίκηση αδυνατούσε να επιβάλει την τάξη με τον τακτικό στρατό. Έτσι, δημιουργήθηκε ένα μοναδικό σύστημα «αυτο-αστυνόμευσης»:

​Αρματολοί: Ήταν χριστιανοί ένοπλοι (συχνά πρώην κλέφτες) που το οθωμανικό κράτος προσλάμβανε επίσημα για να φυλάνε τα δερβένια (περάσματα) και να προστατεύουν την περιοχή από τους ληστές. Αποτελούσαν ένα είδος ένοπλης χριστιανικής πολιτοφυλακής που αναγνωριζόταν από τον Σουλτάνο.

​Κλέφτες: Ήταν όσοι αρνούνταν την οθωμανική εξουσία και κατέφευγαν στα βουνά. Ζούσαν από τη ληστεία, στρεφόμενοι συχνά κατά των Οθωμανών αξιωματούχων αλλά και των πλούσιων προεστών.

​Η «Σχέση Συγκοινωνούντων Δοχείων»: Το σύστημα ήταν ρευστό. Ένας κλέφτης γινόταν αρματολός όταν το κράτος του έδινε αμνηστία («προσκύνημα») και μισθό για να τηρήσει την τάξη. Αντίστροφα, ένας αρματολός γινόταν κλέφτης αν έχανε τα προνόμιά του ή αν το κράτος προσπαθούσε να περιορίσει τη δύναμή του.

Οι Αρματολοί κατείχαν μια ενδιάμεση θέση ανάμεσα στους Askeri (λόγω των όπλων και της φοροαπαλλαγής τους) και τους Reaya (λόγω της θρησκείας τους).

Η Ιεραρχία της Καταστολής

​Όταν υπήρχε σοβαρή αναταραχή ή έγκλημα, η «αστυνόμευση» γινόταν κλιμακωτά:

​Ο Καπίσου-μπασής: Απεσταλμένος του Σουλτάνου με έκτακτες εξουσίες για να συλλάβει ή να εκτελέσει τοπικούς άρχοντες που είχαν ξεπεράσει τα όρια.

​Οι Τουρκαλβανοί μισθοφόροι: Συχνά χρησιμοποιούνταν ως τοπική αστυνομική δύναμη από τους Πασάδες, λόγω της πολεμικής τους δεινότητας, αλλά η παρουσία τους συχνά προκαλούσε περισσότερα προβλήματα στους κατοίκους λόγω των αυθαιρεσιών τους.

Οπλισμός και Εξοπλισμός

​Ο εξοπλισμός των σωμάτων ασφαλείας και του στρατού ήταν το κύριο εργαλείο επιβολής τους:

​Γιαταγάνι: Το κλασικό κυρτό σπαθί χωρίς προφυλακτήρα στη λαβή. Ήταν το όπλο-σύμβολο των Γενίτσαρων.

​Καριοφίλι: Το μακρύκανο εμπροσθογεμές τουφέκι που χρησιμοποιούσαν τόσο οι Αρματολοί όσο και οι Οθωμανοί στρατιώτες.

​Πιστόλες (Κουμπούρες): Φυλάσσονταν στο «σελάχι» (τη δερμάτινη ζώνη στη μέση).

​

Η Παρακμή του Συστήματος

​Όσο η αυτοκρατορία έχανε εδάφη, η τάξη των Askeri άρχισε να πιέζει τους Reaya ακόμα περισσότερο. Η αστυνόμευση έγινε πιο βίαιη και αυθαίρετη (το γνωστό «δίκαιο του ισχυρού»), κάτι που οδήγησε στις μεγάλες εξεγέρσεις του 19ου αιώνα.

Στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η δικαιοσύνη και η αστυνόμευση δεν ήταν «τυφλές». Το αν ήσουν Μουσουλμάνος (Πιστός) ή μη Μουσουλμάνος (Άπιστος/Ντιμί) καθόριζε τα πάντα: από το ποιος σε συνελάμβανε μέχρι το πόσο «μέτραγε» ο λόγος σου στο δικαστήριο. 

Το Δικαστήριο του Καδή (Το Ιεροδικείο)

​Όλες οι υποθέσεις κατέληγαν στον Καδή. Εκεί η διαφορά ήταν χαοτική:

​Η Μαρτυρία: Η μαρτυρία ενός Χριστιανού ή Εβραίου δεν γινόταν δεκτή εναντίον ενός Μουσουλμάνου. Αν ένας Μουσουλμάνος διέπραττε έγκλημα κατά ενός Χριστιανού, ο Χριστιανός έπρεπε να βρει Μουσουλμάνους μάρτυρες για να δικαιωθεί.

​Ο Όρκος: Οι Μουσουλμάνοι ορκίζονταν στο Κοράνι, ενώ οι Χριστιανοί στο Ευαγγέλιο. Όμως, ο όρκος του Μουσουλμάνου είχε πάντα μεγαλύτερη βαρύτητα.

​Πλεονέκτημα: Οι Χριστιανοί συχνά προτιμούσαν να λύνουν τις διαφορές μεταξύ τους στα δικά τους εκκλησιαστικά δικαστήρια (του Πατριαρχείου ή των Επισκόπων), εκτός αν η υπόθεση αφορούσε ποινικό αδίκημα (φόνο, ληστεία), οπότε η παρέμβαση του κράτους ήταν υποχρεωτική.

Οι Ποινές: Διαφορετικά Μέτρα και Σταθμά

​Η «αστυνομία» και οι εκτελεστές εφάρμοζαν τις ποινές με βάση το θρήσκευμα:

​Φόνος: Αν ένας Χριστιανός σκότωνε Μουσουλμάνο, η ποινή ήταν σχεδόν πάντα θάνατος. Αν ένας Μουσουλμάνος σκότωνε Χριστιανό, συχνά η ποινή μετατρεπόταν σε «φόρο αίματος» (Diyyet), δηλαδή χρηματική αποζημίωση στην οικογένεια του θύματος.

​Μοιχεία: Για τους Μουσουλμάνους ίσχυε ο σκληρός νόμος της Σαρία (λιθοβολισμός σε ακραίες περιπτώσεις). Για τους Χριστιανούς, το κράτος συνήθως επέβαλε πρόστιμο και άφηνε την ηθική τιμωρία στην Εκκλησία.

​Εξύβριση των Θείων: Αν ένας μη Μουσουλμάνος πρόσβαλλε το Ισλάμ ή τον Προφήτη, η σύλληψη ήταν άμεση και η ποινή ήταν συνήθως ο θάνατος ή ο αναγκαστικός εξισλαμισμός για να σωθεί η ζωή του.

Η Αστυνόμευση της Καθημερινότητας (Νόμοι Περί Ενδυμασίας)

​Η αστυνομία της εποχής (οι υπάλληλοι του Muhtasib – του επόπτη της αγοράς) έλεγχε αν οι μειονότητες τηρούσαν τους κανόνες υποταγής:

​Χρώματα: Οι Χριστιανοί απαγορευόταν να φορούν πράσινο (το χρώμα του Ισλάμ) ή λευκό σαρίκι. Αν η «αστυνομία» σε έπιανε με «προκλητικά» ρούχα, μπορούσε να σε ξυλοκοπήσει επί τόπου.

​Κατοικία: Δεν επιτρεπόταν στους Χριστιανούς να χτίζουν σπίτια ψηλότερα από των Μουσουλμάνων γειτόνων τους.

Η Προνομιακή Μεταχείριση των "Askeri"

​Αν ο παραβάτης ανήκε στην τάξη των Askeri (στρατιωτικοί/υπάλληλοι), η αστυνόμευση ήταν ακόμη πιο περίπλοκη:

​Δεν μπορούσαν να συλληφθούν από τους κοινούς αστυνομικούς των δρόμων.

​Δικάζονταν από ειδικά στρατιωτικά δικαστήρια.

​Ακόμα και η εκτέλεσή τους (αν καταδικάζονταν σε θάνατο) γινόταν με «σεβασμό»: οι Μουσουλμάνοι αξιωματούχοι στραγγαλίζονταν (για να μη χυθεί το αίμα τους, που θεωρούνταν ιερό), ενώ οι κοινοί θνητοί αποκεφαλίζονταν ή απαγχονίζονταν σε δημόσια θέα.

Η Δικαιοσύνη και η Επιβολή της

​Ο Καδής (δικαστής) ήταν αυτός που διέταζε τη σύλληψη ή την τιμωρία, αλλά η εκτέλεση γινόταν από τον στρατό ή τους αστυνομικούς υπαλλήλους. Οι ποινές ήταν συχνά παραδειγματικές:

​Φάλαγγας: Ραβδισμός στα πέλματα των ποδιών (πολύ συνηθισμένη ποινή για μικροαδικήματα).

​Εξορία: Πολύ συχνή για αξιωματούχους που έπεφταν σε δυσμένεια.

​Δήμευση περιουσίας: Το κράτος μπορούσε να κατασχέσει τα πάντα αν κάποιος θεωρούνταν προδότης

"Ο Νόμος της Σιωπής"

​Στο Παλάτι, υπήρχαν οι Bilsiz (Κωφάλαλοι). Λόγω της αναπηρίας τους, θεωρούνταν απόλυτα έμπιστοι γιατί δεν μπορούσαν να μεταφέρουν μυστικά που άκουσαν. Συχνά χρησιμοποιούνταν ως "εκτελεστές" υψηλόβαθμων αξιωματούχων, καθώς η εκτέλεση γινόταν αθόρυβα με μεταξωτό κορδόνι.

Τον 19ο αιώνα τα πάντα ανατράπηκαν με το Τανζιμάτ (1839-1876). Το Τανζιμάτ (Tanzimat - που σημαίνει «αναδιοργάνωση» ή «μεταρρυθμίσεις») ήταν η πιο φιλόδοξη προσπάθεια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας να «δυτικοποιηθεί» για να επιβιώσει. 

​Το Τανζιμάτ ξεκίνησε και ολοκληρώθηκε με δύο ιστορικά κείμενα:

​1839 (Hatt-i Sharif του Γκιουλχανέ): Ο Σουλτάνος Αμπντούλ Μετζίτ υποσχέθηκε προστασία της ζωής, της τιμής και της περιουσίας όλων των υπηκόων, ανεξάρτητα από τη θρησκεία τους.

​1856 (Hatt-i Humayun): Μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο, οι πιέσεις των Ευρωπαίων οδήγησαν στην πλήρη θρησκευτική ισότητα. Οι μη Μουσουλμάνοι μπορούσαν πλέον να γίνουν δημόσιοι υπάλληλοι και να εισάγονται σε στρατιωτικές σχολές.

Η Κατάργηση των Γενίτσαρων (1826) – Το «Ευτυχές Γεγονός»

​Ο Σουλτάνος Μαχμούτ Β' κατάλαβε ότι οι Γενίτσαροι δεν ήταν πια στρατός, αλλά μια ένοπλη συμμορία που έλεγχε την αστυνόμευση της Πόλης και έκανε εκβιασμούς.

​Η Σφαγή: Τους εξόντωσε κυριολεκτικά με κανόνια μέσα στους στρατώνες τους.

​Ο Νέος Στρατός: Ίδρυσε τον Asakir-i Mansure-i Muhammediye (τον «Νικηφόρο Στρατό του Μωάμεθ»), ο οποίος εκπαιδευόταν από Ευρωπαίους, φορούσε παντελόνια και το γνωστό φέσι (που τότε θεωρήθηκε «μοντέρνο» και δυτικότροπο καπέλο!).

Η Ισότητα απέναντι στον Νόμο (Gülhane Hatt-ı Şerif, 1839)

​Για πρώτη φορά στην ιστορία της Αυτοκρατορίας, ο Σουλτάνος υποσχέθηκε:

​Ισονομία: Μουσουλμάνοι και Χριστιανοί είναι ίσοι απέναντι στον νόμο.

​Τέλος στις αυθαίρετες ποινές: Κανείς δεν εκτελείται χωρίς δίκαιη δίκη.

​Δικαίωμα ιδιοκτησίας: Το κράτος σταμάτησε να δημεύει περιουσίες αυθαίρετα. 

Η Γέννηση της Σύγχρονης Αστυνομίας

​Με την κατάργηση των Γενίτσαρων το 1826, το παλιό σύστημα κατέρρευσε.

​1845: Ιδρύεται επίσημα το πρώτο Αστυνομικό Σώμα (Zabtiye) στην Κωνσταντινούπολη, επηρεασμένο από τα γαλλικά πρότυπα. Ιδρύεται το σώμα της Αστυνομίας στην Κωνσταντινούπολη (10 Απριλίου 1845), με στολές, βαθμολόγιο και συγκεκριμένα καθήκοντα. Η δουλειά τους δεν ήταν να διεξάγουν πόλεμο, αλλά να περιπολούν στις γειτονιές, να ελέγχουν τα διαβατήρια (ναι, καθιερώθηκαν εσωτερικά διαβατήρια, τα mürur tezkeresi) και να τηρούν τη δημόσια υγιεινή.

​Χωροφυλακή (Jandarma): Δημιουργήθηκε αργότερα για την αστυνόμευση της υπαίθρου, λειτουργώντας ως στρατιωτικό σώμα με αστυνομικά καθήκοντα στα πρότυπα της γαλλικής Gendarmerie. 

Μεικτά Δικαστήρια: Δημιουργήθηκαν δικαστήρια όπου συμμετείχαν και Χριστιανοί δικαστές, και η μαρτυρία των μη Μουσουλμάνων άρχισε επιτέλους να μετράει νομικά. Ιδρύθηκαν τα Νιζαμιγιέ (Nizamiye), κοσμικά δικαστήρια που δίκαζαν με βάση νέους ποινικούς κώδικες (επηρεασμένους από τον Γαλλικό Κώδικα), παρακάμπτοντας σε πολλές περιπτώσεις τον θρησκευτικό νόμο (Σαρία). 

Στρατιωτική Θητεία για όλους

​Μέχρι τότε, οι Χριστιανοί πλήρωναν το χαράτσι για να γλιτώσουν τον στρατό. Με τις μεταρρυθμίσεις:

​Το χαράτσι καταργήθηκε (θεωρητικά).

​Οι Χριστιανοί μπορούσαν πλέον να γίνουν αξιωματικοί και στρατιώτες, αν και στην πράξη πολλοί προτιμούσαν να πληρώνουν έναν νέο φόρο (Bedel-i Askeri) για να αποφύγουν τη θητεία. Αν το κράτος φοβόταν να τους δώσει όπλα προχώρησε την Μεταρρύθμιση. 

Κλήρωση (Kura): Καθιερώθηκε η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία για τους Μουσουλμάνους (5 χρόνια ενεργή υπηρεσία και 7 στην εφεδρεία).

​Το Αποτέλεσμα: Μια "Αστυνομία" μεταξύ Ανατολής και Δύσης

​Παρά τις μεταρρυθμίσεις, ο 19ος αιώνας ήταν μια περίοδος χάους. Η αστυνομία προσπαθούσε να είναι δίκαιη, αλλά η διαφθορά παρέμενε. Εμφανίστηκαν όμως και οι Μυστικές Υπηρεσίες (ειδικά επί Σουλτάνου Αμπντούλ Χαμίτ Β'), όπου οι "χαφιέδες" έγιναν ο νέος τρόπος αστυνόμευσης της πολιτικής ζωής. Ενώ το Τανζιμάτ έφερε ελευθερίες, προς το τέλος του η αστυνόμευση έγινε πολιτική.

​Δημιουργήθηκε ένα δίκτυο μυστικών πρακτόρων.

​Η λογοκρισία στον τύπο έγινε αυστηρή.

​Η αστυνομία άρχισε να παρακολουθεί τις λέσχες και τα καφενεία όπου σύχναζαν διανοούμενοι (Έλληνες, Αρμένιοι και Νεότουρκοι) που ζητούσαν Σύνταγμα. 

Παρά τις καλές προθέσεις, οι μεταρρυθμίσεις προκάλεσαν αντιδράσεις:

​Οι συντηρητικοί Μουσουλμάνοι ένιωθαν ότι έχαναν την ανωτερότητά τους έναντι των «απίστων».

​Οι Χριστιανοί ένιωθαν ότι οι υποσχέσεις έμεναν στα χαρτιά και προτιμούσαν πλέον την πλήρη ανεξαρτησία (εθνικισμός). 

Η αποτυχία του Τανζιμάτ (Οικονομική Κατάρρευση)

​Παρά τις μεταρρυθμίσεις που είδαμε, η Αυτοκρατορία είχε τεράστια χρέη στις ευρωπαϊκές τράπεζες.

​1875: Η Οθωμανική Αυτοκρατορία κηρύσσει πτώχευση.

​Η Αστυνομία και ο Στρατός: Οι στρατιώτες και οι αστυνομικοί έμεναν απλήρωτοι για μήνες. Αυτό προκάλεσε τεράστια δυσαρέσκεια μέσα στο ίδιο το κράτος. Οι αξιωματικοί άρχισαν να πιστεύουν ότι η κακοδιαχείριση του Σουλτάνου κατέστρεφε τη χώρα.

Οι «Νέοι Οθωμανοί» (Η Πνευματική Επανάσταση)

​Εμφανίστηκε μια ομάδα διανοουμένων, λογοτεχνών και αξιωματούχων (όπως ο Ναμίκ Κεμάλ), οι οποίοι είχαν σπουδάσει στην Ευρώπη.

​Αυτοί υποστήριζαν ότι ο Σουλτάνος δεν πρέπει να είναι «θεός», αλλά να περιορίζεται από έναν νόμο.

​Η ιδέα: Αν δώσουμε Σύνταγμα και ίσα δικαιώματα σε όλους (Έλληνες, Αρμένιους, Βούλγαρους κ.λπ.), τότε αυτοί δεν θα θέλουν να αποσχιστούν και η Αυτοκρατορία θα σωθεί.

Το «Πραξικόπημα» των Αξιωματικών (Μάιος 1876)

​Η κατάσταση έφτασε στο απροχώρητο όταν ο στρατός και οι σπουδαστές των ιερατικών σχολών ξεσηκώθηκαν στην Κωνσταντινούπολη.

​Ο Σουλτάνος Αμπντούλ Αζίζ ανατράπηκε με τη βία από μια ομάδα υπουργών και στρατιωτικών (με επικεφαλής τον Μιτχάτ Πασά, τον «πατέρα» του Συντάγματος).

​Λίγες μέρες μετά, ο Αμπντούλ Αζίζ βρέθηκε νεκρός (επίσημα αυτοκτόνησε, αλλά πολλοί πίστεψαν ότι δολοφονήθηκε).

​Ο διάδοχός του, Μουράτ Ε', τρελάθηκε μέσα σε τρεις μήνες και αντικαταστάθηκε από τον Αμπντούλ Χαμίτ Β', ο οποίος ανέβηκε στον θρόνο με την υπόσχεση ότι θα υπογράψει το Σύνταγμα.

Πίεση από το Εξωτερικό

​Την ίδια ώρα, στα Βαλκάνια γίνονταν σφαγές (π.χ. στη Βουλγαρία) και οι Μεγάλες Δυνάμεις (Ρωσία, Αγγλία) πίεζαν την Αυτοκρατορία να κάνει αλλαγές.

​Οι Οθωμανοί σκέφτηκαν: «Αν ανακοινώσουμε Σύνταγμα τώρα, οι Ευρωπαίοι δεν θα έχουν λόγο να επέμβουν στα εσωτερικά μας, αφού θα είμαστε πλέον ένα σύγχρονο κράτος».

​Η στιγμή της ανακήρυξης (23 Δεκεμβρίου 1876)

​Ενώ οι πρεσβευτές των Μεγάλων Δυνάμεων συνεδρίαζαν στην Κωνσταντινούπολη για να επιβάλουν όρους στον Σουλτάνο, ακούστηκαν 101 κανονιοβολισμοί. Ήταν η ανακοίνωση του Συντάγματος!

​Το παράδοξο: Το Σύνταγμα δόθηκε για να σωθεί η Αυτοκρατορία από τη διάλυση, αλλά οδήγησε σε μια σύγκρουση εξουσίας που κράτησε δεκαετίες.

Η Αστυνομία απέκτησε «Φρένο»

​Με το Σύνταγμα, η αστυνομία (οι Ζαπτιέδες) δεν μπορούσε πλέον να εισβάλλει σε σπίτια ή να συλλαμβάνει κόσμο «επειδή έτσι ήθελε ο Πασάς».

​Άρθρο 10: Καθιέρωσε την προσωπική ελευθερία. Κανείς δεν μπορούσε να συλληφθεί ή να τιμωρηθεί παρά μόνο βάσει νόμου.

​Απαγόρευση Βασανιστηρίων: Για πρώτη φορά, το Σύνταγμα απαγόρευσε ρητά τα βασανιστήρια και τις κακοποιήσεις (όπως ο φάλαγγας), που ήταν η συνήθης μέθοδος ανάκρισης της αστυνομίας.

Ο Στρατός έγινε «Εθνικός» και όχι «Σουλτανικός»

​Πριν το Σύνταγμα, ο στρατός ορκιζόταν πίστη μόνο στο πρόσωπο του Σουλτάνου. Το 1876:

​Ο στρατός άρχισε να θεωρείται προστάτης της Πατρίδας (Vatan) και όχι μόνο του Παλατιού.

​Οι αξιωματικοί άρχισαν να μορφώνονται σε σύγχρονες στρατιωτικές ακαδημίες (Harbiye), όπου μάθαιναν όχι μόνο στρατηγική, αλλά και πολιτική. Αυτό δημιούργησε μια νέα γενιά αξιωματικών που πίστευαν ότι ο στρατός πρέπει να εγγυάται την τήρηση του Συντάγματος.

Ο Σουλτάνος Αμπντούλ Χαμίτ Β', φοβούμενος ότι το Σύνταγμα και ο στρατός θα του πάρουν την εξουσία, ανέστειλε το Σύνταγμα μετά από μόλις δύο χρόνια.

Τότε δημιούργησε μια «παράλληλη αστυνομία»:

​Yıldız İstihbarat Teşkilatı: Η πρώτη επίσημη μυστική υπηρεσία.

​Αντί για αστυνόμευση στους δρόμους, το κράτος εστίασε στην κατασκοπεία των ίδιων των πολιτών του. Χιλιάδες «χαφιέδες» πληρώνονταν για να αναφέρουν στην αστυνομία ποιος μιλάει εναντίον του Σουλτάνου στα καφενεία.

Η Σύγκρουση: Στρατός vs Σουλτάνος

​Αυτή η ένταση οδήγησε τελικά στο κίνημα των Νεότουρκων (1908). Ήταν οι ίδιοι οι αξιωματικοί του στρατού που επαναστάτησαν, όχι για να κατακτήσουν εδάφη, αλλά για να επαναφέρουν το Σύνταγμα και να περιορίσουν την αυταρχική αστυνομία του Σουλτάνου.

​Συμπέρασμα: Το Σύνταγμα ήταν η προσπάθεια να μετατραπεί ο αστυνομικός από «όργανο του ηγεμόνα» σε «υπηρέτη του νόμου».

​Η «Στρατιωτικοποίηση» της Πολιτικής (1908–1918)

​Μετά την επανάσταση των Νεότουρκων το 1908, η ισορροπία μεταξύ στρατού και αστυνομίας άλλαξε δραματικά:

​Ο Στρατός ως Πολιτικός Παίκτης: Οι αξιωματικοί δεν έμεναν πια στους στρατώνες. Η οργάνωση «Ένωση και Πρόοδος» (İttihat ve Terakki) αποτελούνταν κυρίως από στρατιωτικούς που έπαιρναν τις αποφάσεις για την κυβέρνηση.

​Η «Εκκαθάριση» της Αστυνομίας: Οι Νεότουρκοι διέλυσαν το δίκτυο των χαφιέδων του Αμπντούλ Χαμίτ και προσπάθησαν να εκσυγχρονίσουν την αστυνομία (Zabtiye) με ακόμη πιο αυστηρά ευρωπαϊκά πρότυπα, φέρνοντας συμβούλους από την Ιταλία και τη Γαλλία.

​Το Πραξικόπημα του 1913: Μετά από διαδοχικές ήττες στους Βαλκανικούς Πολέμους, μια τριανδρία στρατιωτικών (Εμβέρ, Ταλαάτ και Τζεμάλ Πασάς) κατέλαβε την εξουσία με ένοπλη έφοδο στην Υψηλή Πύλη.

​

​Η Αστυνομία στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο

​Κατά τη διάρκεια του Μεγάλου Πολέμου (1914-1918), η αστυνόμευση έγινε πιο σκληρή από ποτέ:

​Teşkilât-ı Mahsusa (Ειδική Οργάνωση): Πρόκειται για μια παραστρατιωτική/μυστική υπηρεσία που έδρασε κατά τη διάρκεια του πολέμου. Ήταν υπεύθυνη για «ειδικές επιχειρήσεις» και έπαιξε κεντρικό ρόλο στον έλεγχο και την καταστολή των εσωτερικών εχθρών και των μειονοτήτων.

​Στρατιωτικός Νόμος: Στις περισσότερες πόλεις, η πολιτική αστυνομία παραμερίστηκε και τον έλεγχο πήραν οι στρατιωτικοί διοικητές. Η καθημερινότητα αστυνομευόταν με σκοπό τη συλλογή τροφίμων για το μέτωπο και τη σύλληψη των λιποτακτών.

​Η Κληρονομιά στο Νέο Κράτος

​Όταν το 1923 ιδρύθηκε η Τουρκική Δημοκρατία από τον Μουσταφά Κεμάλ Ατατούρκ (ο οποίος ήταν και ο ίδιος ανώτατος αξιωματικός του οθωμανικού στρατού):

​Ο στρατός παρέμεινε ο «θεματοφύλακας» του κράτους.

​Η αστυνομία και η χωροφυλακή οργανώθηκαν σε εντελώς κοσμικά (μη θρησκευτικά) πρότυπα.

​Οι παλιές διακρίσεις των «μιλλέτ» και των «ασκέρι» καταργήθηκαν οριστικά, δίνοντας τη θέση τους στην έννοια του Πολίτη.

Συγκεντρωτικα, ​η Αστυνομία: Ξεκίνησε ως «μπράβος» του Σουλτάνου, προσπάθησε να γίνει «όργανο του νόμου» (Τανζιμάτ) και κατέληξε «όργανο κατασκοπείας» (Χαφιέδες).

​Ο Στρατός: Από μια κλειστή κάστα (Γενίτσαροι), έγινε μια μορφωμένη ελίτ (Harbiye) που τελικά πήρε την τύχη της χώρας στα χέρια της.

​Ο Πολίτης (Ραγιάς): Από «κοπάδι» που πλήρωνε μόνο φόρους, έγινε σταδιακά (έστω και στα χαρτιά) ισότιμος πολίτης με δικαιώματα.